Ijumaa alasiri ofisi ya Musa Kenga ilikuwa na hewa ya kiyoyozi iliyopigana na joto la nje. Dirishani, magari yalipita kwenye barabara ya soko, lakini ndani kulikuwa kimya cha karatasi, printer na sauti ndogo ya keyboard. Hamisi aliingia akiwa na invoice binder mkononi; Leila tayari alikuwa amekaa upande wa pili wa meza.
Hakumsalimia kwa tabasamu. Hakumkasirikia wazi pia. Hiyo ndiyo hali yao tangu Jumatano: maneno ya lazima, ratiba za watoto, bookings za biashara, hakuna kitu cha ziada.
Musa alitazama saa. “Tuna masaa manne kabla deadline yako,” alisema kwa Hamisi.
Leila akamwangalia Musa. “Deadline si yangu peke yangu. Ni ya ukweli.”
Hamisi aliweka binder mezani. “Nimeleta kila kitu.”
“Usiseme kila kitu kabla hatujaona,” Leila alisema.
Musa hakutaka kuingia upande wa mtu. Alifungua laptop na kuonyesha spreadsheet ya miezi sita ijayo. Kulikuwa na rows za weddings tatu, payroll ya staff watano, installment za vifaa, loan ya van ya pili, school fees, mortgage na emergency fund.
“Hamisi,” alisema, “tatizo lako kubwa ni kwamba ukiangalia bank balance unafikiri hiyo ndiyo pesa yako.”
“Pesa iko account.”
“Ndiyo. Lakini sehemu yake tayari ina jina la supplier. Sehemu nyingine ina jina la staff. Sehemu nyingine ina jina la bank. Bank balance si sawa na free cash.”
Leila alisogeza kiti karibu. “Bookings za mwezi wa pili ziko juu, lakini deposit mbili bado hazijaingia. Hii assumption ya payment date ibadilishwe.”
Musa akarekebisha. Mstari wa cash-flow ukashuka.
Hamisi alihisi tumbo likibana. Kwa miaka mingi alitumia hisia mbili kufanya maamuzi: kama account inaonekana nene, anaweza kusaidia; kama account inaonekana nyembamba, lazima ajifiche. Hakuwahi kuona picha iliyo kati ya hizo mbili.
Musa aligawa screen katika sehemu nne.
“Assets,” alisema. “Cash. Committed cash. Free cash.”
Van mbili ziliingia kwenye assets. Tents, chairs, cooking equipment, freezer mpya na deposit ya warehouse zikaingia assets pia.
“Unaweza kuwa na assets nyingi na bado ukose cash ya kutoa leo,” Musa alisema. “Mtu anaweza kuwa na van mbili na bado asiwe na laki ya kutoa leo. Tatizo ni kama nyumbani mnaweza kusema hilo bila maigizo.”
Leila hakumtazama Hamisi. “Hapo ndipo tumefika.”
Musa akafungua tab nyingine. “Sasa family support.”
Hamisi alihisi aibu kabla hata numbers hazijaonekana.
Transfers za miezi kumi na miwili ziliwekwa kwa tarehe: school fee ya mtoto wa cousin, hospital contribution, rent ya Yusuf, funeral travel, repair ya nyumba ya Auntie Saada, na kiasi kadhaa ambacho Hamisi alikuwa ametuma kwa watu binafsi bila kumwambia Leila.
Leila aliinama mbele. “Hii ya Aprili ni nini?”
“Yusuf alipoteza kazi ya warehouse.”
“Na hii ya Mei?”
“Nilimsaidia tena.”
“Kwa nini haiko kwenye notebook ya nyumba?”
Hamisi akakaa kimya.
Musa akasema kwa upole, “Hii si audit ya marriage. Lakini kama tunataka picture, lazima iwe picture yote.”
Hamisi akakubali. “Nilitoa kutoka personal savings.”
Leila akageuza kichwa. “Personal savings bado ni taarifa muhimu kama inabadilisha uwezo wa nyumba. Siku hiyo nilikataa ombi la sister yangu kwa sababu ulisema tulikuwa tight.”
Hamisi alikumbuka. Alikuwa amesema hivyo kwa sababu alitaka kuzuia kila ombi lisigeuke mlolongo.
“Nilikuwa naogopa ukijua tumemsaidia Yusuf, habari itaenda kwa wengine.”
Leila alicheka bila furaha. “Kwa hiyo tena ulikuwa unaniweka upande wa ‘wengine’.”
“Najua.”
“Unajua sasa.”
Musa akawapa dakika moja bila kusema. Kisha akachora line ya monthly cash.
Mwezi mmoja uliingia kwenye red.
Hamisi akanyoosha kidole. “Hii Desemba kwa nini imeanguka?”
“Payroll plus supplier settlements plus van installment, halafu school fee deposit ya next term,” Musa alisema. “Na hapa nimeweka support ya familia kwa average ya mwaka huu.”
Leila akasema, “Average si nzuri. Kuna miezi tumetoa mara tatu ya nyingine.”
Musa akabadilisha model. “Sawa. Tuone worst realistic month.”
Red ikaongezeka.
Hamisi alikaa nyuma. Hiyo ilikuwa tofauti na hadithi aliyokuwa amejenga kichwani. Hakukuwa na secret fortune. Hakukuwa na disaster pia. Biashara ilikuwa inakua, lakini growth ilikuwa imefungwa na madeni ya vifaa, payroll na bookings ambazo hazikuwa cash mpaka wateja walipe.
“Kwa hiyo familia haijatufilisi,” Leila alisema.
“Hapana,” Musa akajibu. “Lakini maamuzi yasiyotabirika yanaweza kuwafanya muanze kukopa kwa sababu ya cash timing.”
Hamisi alikumbuka mara mbili alipotuma pesa nyumbani kwa ndugu halafu akachelewesha supplier kwa siku nne. Hakuwahi kuiita gharama ya family pressure. Aliita timing.
Musa akafungua row ya owner draws. “Hapa ndipo napata shida. Owner draw zenu hazina pattern. Leila, zako ni chache na predictable. Hamisi, zako zina spikes.”
Leila akamtazama sasa. “Spikes zinaenda wapi?”
Hamisi alijibu bila kujitetea. “Nyingi ni familia. Nyingine ni mimi. Mara mbili nilitoa cash kwa sababu nilikuwa nimeahidi kabla sijakaa chini na wewe.”
“Na van deposit?”
“Business decision. Lakini nilifanya peke yangu.”
Musa akasogeza laptop pembeni. “Hii ndiyo point ambayo spreadsheet haiwezi kutatua. Numbers zinaweza kusema mna uwezo gani. Haziwezi kusema nani ana haki ya kuamua peke yake.”
Leila akafungua notebook yake ya ‘Nyumba’. Aliandika rule ya kwanza: owner draw juu ya kiwango fulani lazima ijadiliwe pamoja.
Rule ya pili: family support si kutoka business account moja kwa moja bila purpose iliyo wazi.
Rule ya tatu: emergency support itawekwa kwenye category tofauti na ombi la kawaida.
Hamisi akaongeza, “Na hakuna kukopa ili tuonekane tunaweza kusaidia.”
Leila akaandika hiyo pia.
Musa akasema, “Sasa mnaanza kuwa na system badala ya mood.”
Hamisi alitazama Leila. “Nimeleta records zote. Hakuna nyingine.”
Leila hakumwamini kwa sentensi hiyo pekee. Alianza kuuliza kwa tarehe. Savings pocket? Hamisi akaonyesha. Insurance ya van? Akaonyesha. Outstanding supplier balances? Musa akaonyesha. Personal loan? Hakukuwa na nyingine.
Leila alipofika mwisho, alifunga notebook.
“Sijarudi kukuamini kwa sababu spreadsheet imekamilika,” alisema. “Lakini sasa angalau sijabishani na kivuli.”
Hamisi alihisi hiyo kama hatua ndogo kuliko apology aliyotaka, lakini kubwa kuliko ukimya wa siku mbili.
Musa alitengeneza final projection na kuweka categories mpya. Green months zilionekana. Yellow months pia. Kisha red month moja ikabaki.
Hamisi akasema, “Kwa hiyo tukifuata hii, tunaweza kusaidia kiasi fulani bila kuharibu payroll?”
“Ndiyo.”
“Na tukitoa zaidi?”
Musa akageuza screen upande wao. “Mnaweza. Lakini mtachukua kutoka sehemu nyingine. Hakuna pesa isiyo na gharama.”
Leila akasema, “Hiyo ndiyo sentence tuliyopaswa kusema zamani. Si ‘hatuna’. Ni ‘tukitoa hapa, tunatoa wapi?’”
Hamisi alikubali. Kwa mara ya kwanza aliona privacy bila uongo: hawakuwa na wajibu wa kutuma spreadsheet kwenye family group. Lakini wao wawili walipaswa kujua spreadsheet ipo.
Musa akaprint page moja ya summary. Hamisi alipoichukua, aliona Desemba imetiwa alama nyekundu.
Musa akaweka kidole juu ya mstari huo na kusema, “Mkitoa kile kiasi Mariam anachodhani mnaweza, payroll yenu inaingia nyekundu.”
---