Ofisi ya shule ya zamani ilikuwa na milango miwili ya vioo na dirisha lililokuwa limefunikwa nusu na pazia la kijivu. Salma aliingia akiwa ameshikilia bahasha ya risiti kwa mkono mmoja na simu yake kwa mwingine. Baraka alikuwa nyuma yake, akitembea kwa tahadhari kama mtu aliyekuwa amezoea kuulizwa kwa nini jina lake limeonekana mahali fulani. Alikuwa amemwambia kwamba ofisi hiyo huenda isiwe na rekodi kamili, lakini yeye alitaka kwenda mwenyewe.
Karani aliyekuwa ameketi nyuma ya dawati alimwangalia Baraka kwanza.
“Umefika kwa ajili ya cheti?” aliuliza.
“Kwa ajili ya kuthibitisha malipo ya zamani,” Salma akasema. “Mume wangu, Yusuf Ndege, alilipa ada kwa mwanafunzi huyu.”
Karani akachukua risiti ya kwanza. Alikuwa mwanamke wa makamo mwenye miwani iliyoteleza kwenye ncha ya pua. Aliweka karatasi chini ya kioo, akaiangalia muhuri, kisha akafungua daftari kubwa la jalada gumu. Vumbi liliruka alipolivuta kutoka kwenye rafu ya chini.
“Miaka gani?”
Baraka alitaja mwaka. Sauti yake ilikuwa thabiti, lakini vidole vyake vilikuwa vimeshikilia ukingo wa shati.
Karani alianza kugeuza kurasa. “Rekodi za wakati huo haziko zote. Baadhi zilipelekwa kwenye chumba cha nyuma baada ya ukarabati.”
“Risiti hii si uthibitisho wa kutosha?” Salma aliuliza.
“Ni uthibitisho wa malipo, lakini tunahitaji kulinganisha namba ya kumbukumbu na jina lililoandikwa kwenye daftari. Kama unataka kujua kilichotokea, tusikimbilie jibu.”
Salma akamtazama Baraka. Alikuwa amefikiri angehisi faraja kama shule ingesema risiti ni ya kweli. Badala yake, kila hatua ya kuthibitisha ilikuwa ikimfanya Yusuf awe halisi zaidi katika sehemu ambayo Salma hakuwahi kufika. Mume wake hakuwa ameficha noti tu. Alikuwa ameingia kwenye ofisi hii, amesimama kwenye mstari huu na kutaja jina la mtoto ambaye yeye hakujua.
Karani alisimama na kuleta kitabu cha pili. Alipokifungua, kidole chake kilipita kwenye mistari mirefu ya majina na kiasi cha fedha. Kisha kikakoma.
“Baraka Sule,” alisema.
Baraka akafumba macho kwa muda mfupi.
“Jina hilo lipo?” Salma akauliza.
“Lipo. Mlipaji ni Yusuf Ndege.”
Karani akalinganisha nambari ya risiti na nambari ya daftari. Zilifanana. Kisha akatoa kalamu ya penseli na kuweka alama ndogo pembeni.
“Malipo haya si ya mara moja.”
“Unamaanisha nini?”
“Ukurasa wa muhula wa pili nao una jina hili.”
Salma akamsogelea. Kwenye ukurasa mwingine, Yusuf alikuwa ameandikwa kama mlipaji. Tarehe ilikuwa tofauti, lakini namba ya kumbukumbu iliendelea kwenye mfumo uleule wa zamani. Baraka alitazama maandishi hayo bila kuyagusa.
“Baba alikuja hapa mwenyewe?” aliuliza.
Karani akainua mabega. “Wakati huo karani aliyepokea fedha alikuwa mzee mmoja. Mimi nilirithi daftari tu.”
“Unamkumbuka?”
“Si vizuri. Nakumbuka alikuwa akiuliza kama mwanafunzi amefika darasani. Hakutaka jina lake litangazwe.”
Salma alihisi swali likimjia kinywani: Kwa nini hakuniambia? Lakini karani hakuwa Yusuf. Hangeweza kubeba jibu.
Baraka akachukua risiti nyingine. “Na hii?”
Karani aliangalia muhuri wa sare ya shule. “Hii pia ina namba inayolingana. Malipo haya yalifanywa karibu na mwanzo wa mwaka. Baba yako alilipa ada, kisha akaongeza fedha ya vitabu.”
“Si baba yangu,” Baraka alisema kwa sauti ndogo.
Karani akamwangalia.
Baraka akasahihisha, “Namaanisha, Yusuf alikuwa baba wa mtu mwingine. Mimi sijui nitumie neno gani.”
Salma akahisi uzito wa sentensi hiyo. Baraka alikuwa amefika na risiti akitarajia ukweli wa uhusiano, lakini hata ukweli unapothibitishwa haukumpa neno la kutumia. Jina la Yusuf lilikuwa kwenye daftari, si kwenye maisha yao ya kila siku.
Karani alifungua droo ya chini na kutoa bahasha ya plastiki iliyokuwa na nakala za anuani. “Hii si sehemu ya malipo, lakini kuna kumbukumbu ya mawasiliano ya wazazi wa mwanafunzi. Inaweza kusaidia kama unatafuta historia.”
Salma akasita. “Tunaweza kuiona?”
“Ni anuani ya zamani. Sijui kama bado ipo.”
Kwenye kadi ya njano kulikuwa na jina la mama wa Baraka na mtaa wa Kijiji cha Mwangaza, upande wa pili wa kituo cha mabasi. Chini yake kulikuwa na namba ya nyumba na maelezo mafupi: “Yusuf huleta stakabadhi mwisho wa muhula.”
Baraka alishusha pumzi, kana kwamba alikuwa amesubiri miaka mingi mtu mwingine aandike sentensi hiyo kwa mkono.
“Ulikuwa ukijua anuani hii?” Salma aliuliza.
“Hapana. Nilijua tu eneo alikokuwa mama yangu.”
“Na Yusuf?”
“Alisema alikuwa akisaidia kwa sababu alikuwa ametoa ahadi. Hakuwahi kuniambia ahadi hiyo ilikuwa nini.”
Salma aliomba karani apige nakala ya ukurasa wa daftari na kadi ya anuani. Karani akafanya hivyo baada ya kuandika jina lake kwenye daftari la wageni. Salma alipotia saini, aliona mstari wa “sababu ya ombi”: uthibitisho wa malipo ya ada. Hakuwa mke anayesikia uvumi tena. Sasa alikuwa mtu aliyekuwa akiunda rekodi ya uongo ambao Yusuf aliiacha bila kuueleza.
Wakiwa nje, Baraka alikaa kwenye benchi la kivuli. Salma alimpa nakala moja.
“Utaenda kwenye anuani hiyo?” aliuliza.
“Ndiyo.”
“Kwa nini?”
“Kwa sababu risiti zimeonyesha alilipa. Nataka kujua alifika wapi baada ya kulipa.”
Baraka akakunja nakala hiyo na kuiweka mfukoni. “Usilazimike kwenda kwa ajili yangu.”
“Siendi kwa ajili yako tu. Ninaenda kwa ajili ya kile ambacho sikujua kuhusu nyumba yangu.”
Simu ya Salma ikaita. Leila alikuwa akipiga kutoka nyumbani.
“Mama, ofisi ya chuo imesema nikichelewa deposit, wataweka nafasi yangu kwenye orodha ya kusubiri.”
Salma akatazama jengo la shule, kisha akatazama nakala ya anuani mkononi. “Nimesikia. Rehani bado haijasainiwa. Nitatafuta njia nyingine.”
“Usiseme hivyo kwa uhakika kama hujui.”
Leila hakungoja jibu. Simu ikakatika.
Salma alikaa karibu na Baraka. Kwa muda, wote walitazama watu waliokuwa wakitoka shuleni na kubeba madaftari. Hakukuwa na mtu aliyekuwa akijua kwamba ndani ya daftari kubwa, jina la Yusuf lilikuwa limerudiwa kwa miaka.
Baraka akasema, “Alikuja mara moja kila muhula?”
Salma akatazama kadi ya anuani. “Bado hatujathibitisha.”
Walirudi ndani kumuuliza karani swali moja la mwisho. Mwanamke huyo alifungua ukurasa wa malipo wa mwaka mwingine, akatabasamu kwa huzuni na kuonyesha alama ya penseli iliyokuwa imefifia.
“Yusuf hakulipa mara moja. Alikuwa akija kila muhula.”
---