Jioni ilipokuwa ikishuka, Salma alifunga kibanda cha chakula mapema kuliko kawaida. Alimwambia mteja wa mwisho kwamba sufuria ya wali ilikuwa imekwisha, ingawa bado kulikuwa na sehemu iliyobaki chini ya kifuniko. Leo hakuwa na nguvu ya kuhesabu oda wala kusikiliza malalamiko ya watu waliotaka chakula kifike kabla ya giza. Alitaka kwenda kwenye duka la zamani la Yusuf kabla Hassan hajafunga mlango wa chuma.
Duka lilikuwa mwisho wa soko dogo la vifaa vya ujenzi, likiwa limekaa miezi mingi bila kutumika. Vumbi lilifunika rafu za misumari, mabati na mabomba yaliyobaki. Juu ya kaunta kulikuwa na kalenda ya mwaka ambao Yusuf alikufa, ukurasa wake ukiwa bado umefunguka kwenye mwezi uleule. Salma aliwasha taa moja ya njano. Mwangaza wake ulifanya chumba kionekane kidogo kuliko alivyokikumbuka.
Hassan alikuwa tayari amefika. Alikuwa ameinama kwenye kabati la nyuma akitafuta funguo.
“Ulisema sanduku liko hapa,” Salma akasema.
“Nilisema huenda likawa hapa.”
“Uliwahi kulifungua?”
Hassan akainuka. “Siwezi kukumbuka kila kitu nilichofanya baada ya mazishi.”
“Lakini unakumbuka Baraka.”
Uso wa Hassan ukakaza. “Nimekuja kusaidia kutafuta nyaraka, si kuendelea na mahojiano yale.”
“Kwa sasa hakuna tofauti.”
Alitoa funguo tatu kwenye mfuko wake. Ya kwanza ilifungua droo ya kaunta. Ya pili ilifungua kabati dogo la fedha. Ya tatu haikufungua chochote. Hassan akaiangalia kwa muda, kisha akapiga magoti karibu na rafu ya chini. Aliiondoa kreti ya plastiki iliyokuwa na vipande vya waya. Chini yake kulikuwa na sanduku la chuma lenye kufuli lililoshika kutu.
“Baba alifunga hili mwenyewe,” alisema.
Salma akapokea ufunguo. Ulikuwa mzito na baridi. Alipoingiza kwenye kufuli, ulizunguka baada ya kujaribu mara mbili. Kifuniko kilipofunguka, harufu ya karatasi iliyolala muda mrefu ilitoka ndani. Kulikuwa na stakabadhi zilizofungwa kwa kamba, daftari dogo la mauzo, bahasha tatu na mfuko wa plastiki uliokuwa na picha za zamani.
Salma aliweka kila kitu juu ya kaunta bila kuomba ruhusa. Hassan alisimama upande wa pili, akifuatilia mikono yake.
“Ukiangalia kila kitu kwa hasira, utaona unachotaka kuona,” alisema.
“Na nikikupa wewe, utaondoa unachotaka tusione.”
Hassan akanyamaza.
Kifurushi cha kwanza kilikuwa na risiti za ada. Jina la mwanafunzi lilikuwa Baraka Sule. Tarehe zilitawanyika katika miaka tofauti: muhula wa kwanza, muhula wa pili, mwaka wa mtihani, ada ya bweni na kitabu cha hesabu. Jina la Yusuf lilikuwa kwenye mstari wa mlipaji kila mara. Salma akazipanga kwenye kaunta kama mtu anayejenga ukuta wa karatasi.
“Alienda shule miaka mingapi?” aliuliza.
“Sijui.”
“Ulisema humjui sana.”
“Nilimwona mara chache.”
“Lakini risiti hizi ziko hapa.”
Hassan akachukua daftari dogo. “Huenda Baba alikuwa akisaidia watu wengi. Hakuwa lazima aandike kila mtu nyumbani.”
Salma akalifungua daftari. Kwenye kurasa za mbele kulikuwa na hesabu za duka, gharama za mafuta na majina ya wauzaji. Kwenye kurasa za nyuma, maandishi yalikuwa mafupi: B.S. — ada, B.S. — dawa, B.S. — safari. Hakukuwa na maelezo ya uhusiano, lakini kulikuwa na mfululizo uliokuwa mgumu kuuita bahati.
“B.S. ni Baraka Sule,” Salma alisema.
“Ni herufi mbili tu.”
“Na risiti zote ziko na jina lake.”
Hassan akavuta pumzi. “Unataka nifanye nini? Niseme Baba alikuwa na mtoto mwingine mbele ya sanduku?”
“Utakachosema si muhimu kuliko utakachojaribu kuficha.”
Salma alipofungua bahasha ya kwanza, alikuta nakala ya karatasi ya malipo ya simu. Namba ya mpokeaji haikufahamika, lakini chini ya kila karatasi kulikuwa na alama ya kalamu ya Yusuf. Tarehe zililingana na miaka ambayo duka lilikuwa limepata hasara. Salma alikumbuka siku hizo. Alikuwa amemuuliza Yusuf kwa nini pesa ya kununua unga na mafuta ilipungua. Yusuf alimjibu kwamba supplier alikuwa ameongeza bei. Yeye aliamini kwa sababu alikuwa amechoka na kwa sababu hakutaka kuanza ugomvi wa fedha kila wiki.
“Msaada huu ulianza kabla sijajua hata kuna deni la duka,” alisema.
Hassan hakujibu.
“Uliwahi kuona hizi?”
“Baadhi.”
“Baadhi gani?”
Hassan akanyoosha mkono kuelekea risiti zilizokuwa karibu na ukingo wa kaunta. Salma akazivuta upande wake kabla hajazifikia.
“Usizichukue.”
“Sikuchukui. Nataka kuzisoma.”
“Ulisoma tayari.”
“Nilisoma wakati huo tu. Sikuwa na sababu ya kufikiri kila risiti ilikuwa siri ya familia.”
“Ulikuwa na sababu miaka mitatu iliyopita.”
Macho ya Hassan yakapaa kwake. “Usianze tena.”
“Ulisema ulimjua Baraka miaka mitatu. Ulijua nini?”
“Nilijua kwamba Baba alikuwa amemsaidia. Sikujua kila kitu.”
“Ulitaka mimi nisijue kwa nini?”
Hassan akatoka nyuma ya kaunta na kusogea mlangoni. “Kwa sababu Baba alikuwa amekufa. Hakukuwa na jambo ambalo lingeweza kumrudisha.”
“Lakini kulikuwa na jambo ambalo lingeweza kubadilisha sisi.”
“Na unafikiri ukweli huu utatufanya nini?”
Salma aligeukia sanduku. Alikuwa akitaka kumjibu kwamba ukweli usingeunda ufa, ungeonyesha tu ufa ambao tayari ulikuwa ukipita chini ya miguu yao. Kati ya risiti hizo kulikuwa na moja iliyokunjwa zaidi kuliko nyingine. Aliifungua kwa uangalifu.
Tarehe ilikuwa ya wiki mbili kabla ya Yusuf kufa. Kiasi kilikuwa kikubwa kuliko ada ya kawaida, lakini maelezo yalikuwa mafupi: msaada wa dharura. Jina la mlipaji lilikuwa Yusuf Ndege. Chini, kwa kalamu yake, aliandika herufi zilezile: B.S.
“Hii ndiyo ya mwisho?” Salma aliuliza.
Hassan hakujibu. Alikuwa ameshika mpini wa mlango.
“Utaenda?”
“Nitapumua nje.”
“Bado hujanieleza kwa nini uliificha habari hii.”
Hassan alifungua mlango wa chuma. Sauti yake ilipiga mwangwi ndani ya duka tupu.
“Kwa sababu nilidhani ukijua, utaanza kumchukia Baba. Na sikuwa tayari kukuona ukichukia kumbukumbu yako mwenyewe.”
Akaondoka kabla Salma hajamzuia. Alibaki peke yake na sanduku lililojaa miaka ambayo Yusuf hakuwahi kumweleza. Aliweka risiti za ada kwenye bahasha mpya, akazifunga kifuani na kuzima taa ya duka. Hakurudi nyumbani moja kwa moja. Alisimama nje kwenye hewa ya jioni, akitazama tarehe kwenye risiti ya mwisho.
Risiti ya mwisho ilikuwa ya wiki mbili kabla Yusuf hajafa.
---