Mkutano ulifanyika kwenye chumba cha kukaa nyumbani kwa Salma, lakini hakukuwa na mtu aliyekaa kwa raha. Mwanaisha alichagua kiti kilicho karibu na mlango. Hassan alikaa peke yake upande wa ukuta. Baraka aliweka bahasha ya mama yake mbele yake bila kuifungua. Leila alikuwa na daftari na kalamu, lakini Salma alimwambia asiandike mpaka kanuni za mazungumzo zikubaliwe.
“Hatuko hapa kugawana nyumba leo,” Salma alisema.
Mwanaisha akamjibu, “Tuko hapa kwa sababu umemleta mtu ambaye Yusuf hakumleta mbele ya ukoo.”
“Yusuf alikuja kwa Baraka mara nyingi. Ukoo ndio haukuwepo.”
Hassan akasogeza kiti. “Mama, tusianze kwa lawama.”
“Tutaanza kwa tarehe na kauli. Lawama zitatokea zenyewe.”
Hassan akatazama mchoro wa nyumba. “Mimi nilibeba biashara baada ya baba kufa. Nilifungua milango, nikatengeneza mabomba na nikawasaidia wapangaji waliokuwa wamechelewa. Kama kila kitu kitawekwa kwenye hesabu, je, miaka hiyo haina thamani?”
“Ina thamani,” Salma alisema. “Lakini thamani ya kazi si umiliki wa siri.”
Mwanaisha akaingilia, “Yusuf alisema Hassan ndiye angekuwa nguzo ya nyumba.”
“Nguzo haipaswi kuwa mmiliki wa funguo zote,” Leila alisema.
Hassan akamgeukia. “Wewe hujui nilichofanya.”
“Najua nilichokiona kwenye daftari. Ndiyo maana nataka kazi yako ionekane, si ichanganywe na ahadi.”
Baraka akavuta bahasha karibu naye. “Na kama ahadi zilitolewa kwa watu wawili tofauti, nani atakuwa amedanganywa?”
Hakuna aliyemjibu. Swali hilo lilifanya chumba kiwe kidogo. Salma alifungua ratiba ya tarehe na kuonyesha kuwa baadhi ya maneno ya Yusuf yalitolewa katika miezi ambayo alikuwa akificha malipo kwa Baraka, akiahidi Hassan nafasi, na kumwambia Mwanaisha alinde amani. Kila ahadi ilikuwa imeonekana peke yake kuwa ya kawaida. Zikiwekwa pamoja, zilikuwa mfumo ambao usingeweza kutimiza kila kitu.
Mwanaisha alikataa kuangalia karatasi. “Usigeuze kumbukumbu yangu kuwa ushahidi dhidi yangu.”
“Sitaki kukugeuza,” Salma alisema. “Nataka tukuondoe kwenye kazi ya kubeba uamuzi ambao haukuwa wako.”
Mwanaisha akamwangalia kwa ukali, lakini Hassan akainamisha kichwa. Kwa mara ya kwanza hakumtetea kwa nguvu. Alijua kila mtu alikuwa amebeba sehemu ya ukimya, na kila sehemu ilikuwa imefanya nyumba iwe dhaifu.
Salma akafunga ratiba. “Hatutaamua leo nani anastahili kumpata Yusuf zaidi. Tutaamua namna ya kuishi bila kuendeleza siri yake.”
Salma akaweka karatasi tatu mezani. Ya kwanza ilikuwa ratiba ya malipo. Ya pili ilikuwa nakala ya ujumbe uliofutwa. Ya tatu ilikuwa mchoro wa sehemu ya nyumba ambao Hassan alikuwa ameacha karakana.
“Leo kila mtu atasema alichoambiwa na Yusuf,” Salma alisema. “Lakini hakuna ahadi ya mdomo itakayotumika kama msingi pekee wa mali.”
Mwanaisha akacheka bila furaha. “Unataka kumfuta Yusuf baada ya kufa.”
“Natamani angekuwa hapa ajibu mwenyewe. Kwa kuwa hayupo, hatutamfanya awe sauti inayowafunga wengine.”
Hassan akainua mkono. “Baba aliniambia eneo la nyuma ya duka litakuwa langu. Alisema nilikuwa nimefanya kazi naye, na siku moja ningehitaji kuanzisha huduma yangu.”
Baraka hakusema chochote. Salma akamuuliza, “Alisema hilo lini?”
“Takriban mwaka mmoja kabla ya kufa.”
“Wapi?”
“Karakarakana.”
“Ulikuwa peke yako?”
“Ndiyo.”
Mwanaisha akasema, “Yusuf aliniambia sehemu ya nyuma haingeuzwa. Alisema ingekuwa mahali pa kukutana kwa familia.”
Hassan akamgeukia. “Hakukuambia itakuwa yangu?”
“Alisema wewe utaitumia, si kwamba utaimiliki.”
“Maneno hayo yana tofauti gani?”
“Yana tofauti ikiwa kuna hati.”
Salma aliandika maneno hayo kwenye karatasi: kutumia si kumiliki.
Leila akasema, “Na kama hakuna hati, tunapaswa kuhesabu mahitaji ya sasa. Mama anahitaji nyumba, biashara inahitaji nafasi, na Hassan anahitaji njia ya kuanza kazi.”
Hassan akamtazama. “Na Baraka anahitaji nini?”
Baraka aliweka mkono juu ya bahasha. “Nahitaji nisitumike kama kipimo cha hasara yenu.”
Mwanaisha akasema, “Yusuf aliniambia Baraka asiingie kwenye mali kabla familia haijakaa.”
“Familia imekaa,” Salma alisema. “Lakini bado mnataka uamuzi wa siri utushinde.”
Kila mmoja aliulizwa. Mwanaisha alisema Yusuf aliomba amani. Hassan alisema Yusuf aliahidi nafasi. Baraka alisema Yusuf alimwambia siku moja ukweli ungehitaji kuitwa kwa jina, si kulipwa kwa fedha. Salma hakutoa ahadi aliyowahi kupewa, kwa sababu nyingi hazikuwa maneno ya wazi; zilikuwa tabia za Yusuf za kusema “tutaangalia” na kugeuza ukurasa.
“Unaona?” Mwanaisha alisema. “Watu wote wana kumbukumbu tofauti. Huwezi kuamua kwa karatasi tu.”
“Ndiyo maana sitaamua kwa karatasi tu,” Salma akasema. “Nitaangalia ushahidi, mahitaji ya sasa na madhara ya uamuzi.”
Hassan akainama. “Hiyo ina maana nini kwangu?”
“Inamaanisha hutatumia tena ahadi ya baba kama ruhusa ya kutumia hati yangu.”
“Na kwa Baraka?”
“Inamaanisha hatamteua kama mshindi kwa sababu alifichwa. Tutamjua, tutasikia ombi lake, na tutaweka mipaka kwa kila mtu.”
Mwanaisha akapiga kiganja kwenye meza. “Mali bila heshima ya ukoo ni nini?”
“Ni mali inayoweza kuwalinda watu. Heshima isiyotumika kuwalinda ni pazia.”
Leila aliangalia Salma. “Usiseme ‘kila mtu’ bila kutaja kanuni.”
Salma akatikisa kichwa. “Sawa. Kanuni ya kwanza: hakuna uhamisho wa nyumba bila watu wawili kuiona na kuisoma. Ya pili: kodi itaandikwa na kukaguliwa. Ya tatu: fedha ya elimu itatengwa kabla ya matumizi mengine yasiyo ya lazima. Ya nne: hakuna mtoto atakayebeba siri ya mzazi kama kazi yake.”
Hassan alinyanyua macho. “Unaniita mtoto?”
“Ninazungumza na mfumo uliowafanya wewe, mimi na Baraka tubebe kitu ambacho mtu mmoja alipaswa kusema.”
Baraka akasema, “Sitaki mpango ambao unanipa jina lakini unamfanya Hassan aishi nje ya nyumba kama adhabu.”
Hassan akamwangalia kwa mshangao.
“Alinifanyia uovu,” Baraka akaendelea, “lakini sitaki kutambuliwa kwa kumuangusha. Nataka kila mtu awe na nafasi ya kusema anachopoteza.”
Mwanaisha alitikisa kichwa. “Hiyo ni rahisi kusema wakati huna hati ya kupoteza.”
Salma akamtazama. “Na wewe unaogopa nini?”
Mwanaisha akakaa kimya. Alikuwa ameshika kitambaa cha mkononi, akakikunja na kukifungua bila kukitumia.
“Naogopa baada ya ukweli huu, hakuna atakayeita nyumba hii ya Yusuf,” alisema. “Naogopa jina lake litaachwa kama kosa tu.”
“Jina lake litabaki katika historia,” Salma alisema. “Lakini historia haiwezi kuendesha akaunti.”
Hassan alisukuma mchoro wa nyumba katikati. “Kama sehemu yangu haijaandikwa, mtaamua kuniacha bila chochote.”
“Tutakupa nafasi ya kuonyesha kazi, si tiketi ya kuchukua.”
“Na kama sikubaliani?”
“Basi utakuwa umechagua ahadi ya siri kuliko mpango unaoonekana.”
Mkutano ulikaa kimya. Salma alihisi uzito wa uamuzi, lakini hakurudi nyuma. Kwa muda mrefu alikuwa ameacha Yusuf awe mtu wa mwisho katika kila mazungumzo, hata baada ya kifo chake. Sasa alihitaji kutenganisha upendo na mamlaka.
Mwanaisha akavuta pumzi ndefu. “Kuna jambo sikuwahi kuwaambia.”
Hassan akageuka.
“Yusuf aliponipa bahasha,” Mwanaisha alisema, “hakusema tu Salma apewe baada ya wakati sahihi. Alisema ikiwa wakati huo utafika, Salma ndiye atakayeamua mwisho.”
---