Wiki kadhaa baada ya complaint kuwasilishwa, Halima aliweka daftari kubwa juu ya meza ya familia. Jalada lake lilikuwa limechakaa pembeni kwa sababu lilikuwa limezunguka kati ya nyumba, ukumbi wa jamii na ofisi ya Bi. Asha. Juu ya ukurasa wa kwanza aliandika tarehe mpya, kisha akagawa safu nne: kiasi kilichowekwa, kilichotolewa, kilichokwama, na kilichothibitishwa kurudi.
Juma alifika na bahasha ndogo ya pesa pamoja na laptop yake. Amina alikaa karibu na dirisha. Musa alikuja akiwa ameshika barua ya mkopeshaji. Hakuna mtu aliyefungua mazungumzo kwa kusema complaint ingeleta refund. Taarifa ya mwisho waliyopokea ilisema baadhi ya miamala ilikuwa inachunguzwa, lakini hakukuwa na ahadi ya kurudisha hasara yote.
Halima akasogeza daftari mbele. “Leo hatuandiki kile tunachotamani kiwe kweli. Tunaandika kilichothibitishwa.”
Musa akafungua barua yake. “Kilichothibitishwa ni kwamba riba ya mkopo wangu inaongezeka kila wiki. Juma ndiye aliyesema hii ilikuwa nafasi ya kusaidia biashara. Kama anataka kuandika wajibu, aanze na principal yangu yote.”
Juma hakumkatiza. Alijua maneno hayo yalikuwa yamekaa kwenye koo la Musa tangu siku ya kwanza ya lock. Amina akamtazama, lakini hakumsaidia kujibu. Hii ilikuwa meza ambayo Juma hakuweza kuongoza kwa sauti ya mtaalamu.
“Nilikuambia nilikuwa nimejaribu platform,” Juma alisema. “Nilitumia withdrawals zangu kama ushahidi wa uhalali. Sikukuambia kwamba sikuuliza chanzo cha payout, wala sikufuatilia masharti kwa kina. Huo ni wajibu wangu.”
Musa akapiga kidole kwenye barua. “Wajibu maana yake nini? Ukisema tu samahani, riba inaacha?”
“Samahani haitoshi. Lakini kusema nitalipa kila hasara pia haitakuwa kweli. Sina kiasi hicho bila kuvunja duka, nyumba na mahitaji ya Amina.”
Musa akainama. “Kwa hiyo utachagua kiasi gani cha majuto unachoweza kumudu?”
Halima akaingilia kabla ugomvi haujafunguka. “Hatutumii neno wajibu kumaanisha adhabu isiyo na mwisho. Tutaweka tofauti kati ya principal ya kila mtu, pesa alizokopa, riba mpya iliyotokana na kucheleweshwa, na maamuzi yaliyofanywa na kila mtu baada ya warning.”
Musa akacheka kwa uchungu. “Hiyo ni lugha ya accountant. Mimi nilikuja kwa sababu nilimwamini kaka yangu.”
“Na mimi nilikupa link,” Juma alisema. “Siwezi kurudisha muda, lakini naweza kuweka sehemu ya pesa yangu kwenye gharama ambayo nilisababisha kwa uamuzi wangu wa referral.”
Amina akamgeukia. “Umehesabu hiyo pesa?”
“Ndiyo. Nimepunguza mpango wa kuongeza paneli dukani. Nitalipa kiasi fulani kuelekea riba ya mkopo wa Musa kwa miezi sita, kama tutakubaliana juu ya receipts. Sitachukua jukumu la kulipa principal ya kila mtu, kwa sababu hilo ni dai lisiloweza kutekelezwa na litafanya tuzunguke kwenye ahadi mpya.”
Musa akamtazama kwa muda mrefu. “Kwa nini riba yangu, si hasara ya Halima?”
Halima akajibu, “Kwa sababu wewe uliingia kwa mkopo wenye deadline na riba inayotembea. Mimi niliweka akiba ya chama, lakini sehemu yake bado imekwama. Hatuwezi kufanya hasara zifanane kwa nguvu.”
Juma akafungua sheet ya household budget. Amina alikuwa ameiandaa na mishahara, kodi, chakula, stock ya duka na akiba ya dharura. Kwenye mstari wa mwisho kulikuwa na kiasi ambacho Juma angeweza kutoa bila kutafuta mkopo mwingine. “Hiki ndicho kiwango cha juu,” Amina alisema. “Kikizidi, tutakuwa tunahamisha deni kutoka kwa platform kwenda kwa nyumba yetu.”
Musa akanyamaza. Halima akakagua namba hizo. “Na pesa yoyote itakayotoka itaandikwa kwenye ledger. Hakuna kutoa kwa mkono bila receipt, hakuna siri ya kusaidia mmoja huku mwingine akidhani hakuna kitu.”
Juma alihisi aibu ilipobadilika kuwa mfumo. Awali aliamini pesa iliwekwa sawa na mtu aliyekuwa na ujasiri wa kusema “ninaweza”. Sasa aliona ahadi isiyo na hesabu ilikuwa aina nyingine ya hatari.
Halima akageuza ukurasa wa pili. “Kuna jambo ambalo watu wengi hawakulijua. Sikuweka kila shilingi ya akiba ya familia kwenye KukuaPlus. Nilitenga reserve ya ada ya mtoto na matibabu. Hiyo reserve ndiyo imetuwezesha tusichukue rescue deposit nyingine wala kuuza vifaa vya nyumbani.”
Musa akamtazama. “Kwa hiyo bado una akiba?”
“Kidogo, lakini si pesa ya kuziba makosa ya watu wote. Ipo kwa sababu ya mahitaji yake, si kwa sababu nimekuwa mwerevu kuliko wengine.”
Juma alitaka kumshukuru, lakini Halima akamzuia kwa ishara. “Usinigeuze kuwa shahidi wa usafi wako. Nilichokuwa nacho hakifuti hasara yako wala yangu.”
Waliweka kanuni mbele yao. Hakuna ndugu atakayeingizwa kwenye uwekezaji kwa link ya siri. Kila pendekezo litaandikwa, masharti na chanzo cha faida vitaulizwa, na mtu yeyote anayeleta fursa ataeleza kama anapokea commission. Pesa za chama hazitatumwa mpaka wanachama wapate muda wa kusoma na kupiga kura. Mtu akisema “offer inaisha leo”, hiyo itahesabiwa kama sababu ya kusubiri, si sababu ya kulipa.
Musa aliisoma karatasi ile. “Hizi kanuni hazirudishi pesa.”
“Hapana,” Halima alisema. “Zinazuia tukapoteza tena kwa sababu tunaogopa kukubali tulichopoteza.”
Walirudi kwenye ledger. Kiasi cha Juma kilikuwa na safu yake, si kwa sababu alikuwa ndiye aliyepoteza zaidi, bali kwa sababu alikuwa referral aliyeleta watu. Kiasi cha Halima kilitenganishwa na akiba yake iliyobaki. Kiasi cha Musa kiligawanywa kati ya principal na riba. Wengine walipewa nafasi ya kusaini namba zao, hata kama waliona aibu.
Juma alisaini ahadi ya mchango wa kila mwezi kwa gharama ya riba ya Musa, kwa muda uliowekwa na kiwango kisichozidi bajeti ya nyumbani. Amina akasaini kama mtu aliyekagua uwezo wa nyumba, si kama mdhamini wa hasara ambazo hakuzisababisha. Musa alisaini baada ya kuandika kwamba mchango huo haukuwa ahadi ya kulipwa principal yote.
“Kwa nini unaweka mipaka kwenye karatasi?” Musa aliuliza.
“Kwa sababu tulianza na maneno yaliyoonekana rahisi,” Juma akasema. “Faida salama. Withdrawal proof. Tutafungua kesho. Kila neno lilikuwa kubwa kuliko record iliyokuwa nyuma yake. Sitaki tena jambo lisilo na mipaka liitwe msaada.”
Halima akamwambia kuwa complaint ilikuwa imepokelewa na kwamba baadhi ya documents za ziada zingeombwa. Kulikuwa na kiasi kidogo kilichohifadhiwa kutoka kwa account moja ya familia, lakini hakuna aliyejua kama kitapatikana mara moja. Waliandika hiyo kama “inayofuatiliwa”, si “imepatikana”.
Musa akavuta pumzi. “Bado nitakuwa na hasira.”
“Una haki,” Juma alisema.
“Na bado nitakuuliza kila mwezi kama umelipa.”
“Uliza mbele ya ledger.”
Musa akaweka barua ya mkopo pembeni. “Hilo linaweza kuwa jambo pekee la maana ulilosema.”
Baada ya kusaini, Halima alifunga daftari lakini hakuliweka kwenye droo. Alilazungusha kwa kila mtu ili waone namba na saini zao. Hakuna aliyekuwa ameshinda. Hakuna aliyekuwa amesafishwa na sentensi moja ya kuomba msamaha. Lakini walikuwa wameondoa nafasi ya uongo mpya kujificha ndani ya nia njema.
Juma alifunga laptop. Alijua alama yake katika familia haingerejea kwa sababu alikuwa amesaidia kuandika complaint. Iliaminiwa tena kidogo tu kwa sababu kila alichotoa kilikuwa na kiasi, tarehe na chanzo. Hilo lilikuwa polepole kuliko heshima ya kuwa mtu mwenye “fursa”, lakini lilikuwa na msingi.
Halima alichukua daftari na kulipeleka kwenye kabati la chama. Kabla hajalifunga, alimwita Juma. “Kuna kazi moja nitakayokuomba.”
Juma akasogea. “Kazi gani?”
“Njoo kesho unisaidie kukagua vitabu vya chama. Usiichaguee familia uwekezaji. Tusaidie tuone kama hesabu zinaingia na kutoka kama zilivyoandikwa.”
Juma akatazama ledger iliyokuwa mikononi mwake, kisha akaitikia. “Nitakuja kama mkaguzi wa records, si mtu mwenye link ya siri.”
Halima akafunga kabati. Uaminifu uliokuwa umepotea haukurudi kama pesa iliyotumwa kwenye simu. Ulirudi kama nafasi ndogo, yenye mipaka, ya kuangalia hesabu pamoja.
---