Baada ya malipo ya kwanza kuthibitishwa, familia ilikaa kwenye ukumbi wa nyumba za kupanga. Meza iliwekwa kati ya nyumba na duka, mahali ambapo wapangaji walipita kwenda kwenye bomba la nje. Amina alitaka sheria za usimamizi ziandikwe mahali ambapo kazi ya kila siku ingeonekana, si kwenye chumba cha baba pekee.
Juma alileta funguo zote alizokuwa nazo. Kulikuwa na funguo za duka, sanduku la fedha, kabati la nyaraka na mlango wa nyuma wa nyumba ya kwanza.
“Sitaki tuanze kwa kugawana funguo bila kugawana kazi,” alisema.
Halima akamwangalia. “Hilo ndilo tunalofanya leo.”
Amina akafungua karatasi yenye kichwa: **MFUMO WA USIMAMIZI WA MALI ZA MHANDO.**
Neema aliketi upande wa kushoto akiwa na daftari la deni. Mama Rehema alikuwa pembeni, akisema atasoma lakini hatatia sahihi mpaka aelewe kila mstari.
Amina akasema, “Kwanza tutenganishe umiliki na usimamizi. Kiwanja, nyumba na duka ni mali ya familia ya watoto wanne. Usimamizi ni majukumu yanayoweza kubadilishwa kulingana na kazi na uaminifu.”
Juma akatikisa kichwa. “Duka nitalisimamia.”
“Kwa kipindi cha miezi mitatu ya kwanza,” Amina akasema. “Baada ya hapo tutapitia taarifa.”
“Kwa nini miezi mitatu?”
“Kwa sababu tuna deni la kulipa na tunahitaji kuona mfumo ukifanya kazi. Hatuwezi kusema umebadilika kwa sababu tu tumesaini leo.”
Juma hakupinga.
Neema akasema, “Majukumu yangu yawe kuthibitisha malipo ya deni, gharama za afya zilizobaki na taarifa zinazohusiana na bima au matibabu ya familia. Sitakuwa mtunza fedha wa kila kitu.”
Halima akaongeza, “Mimi nitafuatilia wapangaji, mikataba ya upangaji na matengenezo madogo. Lakini sitaki tena kuitwa pale tu kuna tatizo.”
Amina akaandika. “Mimi nitasimamia jedwali kuu, nakala za nyaraka na ripoti ya kila wiki.”
Juma akagonga kidole kwenye meza.
“Na nani anafanya maamuzi ya haraka? Duka likikosa mbegu, siwezi kusubiri wote wanne wapige kura kwa kila boksi.”
Amina akatayarisha karatasi ya viwango.
“Maamuzi ya kawaida ya uendeshaji wa duka yako chini yako ndani ya bajeti iliyoidhinishwa. Ununuzi unaozidi kiwango hiki unahitaji taarifa kwa wote. Uhamisho wa fedha unaozidi kiwango hiki unahitaji saini mbili. Uuzaji wa mali kuu, mkataba mpya wa ardhi au deni jipya unahitaji idhini ya wote wanne.”
Juma akasoma.
“Kiwango cha ununuzi wa kawaida ni kidogo sana.”
“Basi tuweke namba ambayo inaendana na mauzo ya wiki,” Neema akasema. “Si namba ya hisia.”
Juma akafungua daftari la duka na kuonyesha wastani wa mauzo na gharama za mbegu. Walibishana kuhusu kiwango kwa dakika kadhaa. Halima alipendekeza kikomo cha chini kwa wiki za deni, Juma akataka kikomo cha juu wakati wa msimu wa kilimo. Mwishowe waliandika viwango viwili: kikomo cha kawaida, na kikomo cha msimu ambacho kingehitaji taarifa ndani ya saa ishirini na nne.
Amina akasema, “Taarifa si ruhusa ya siri. Ni lazima ijumuishwe kwenye ripoti ya wiki.”
Juma akasema, “Nimekuelewa.”
Mama Rehema aliinua mkono.
“Mnaandika sheria nyingi kuhusu fedha. Mnaandika nini kuhusu nyaraka?”
Amina akageuza ukurasa.
“Hati, mikataba, taarifa za SACCO, daftari la kodi na nyaraka za mauzo zitahifadhiwa kwenye kabati la pamoja. Ufunguo wa kabati utakuwa na nakala mbili. Nakala moja itakuwa kwa Amina, nyingine kwa Mama Rehema mpaka watoto wakubaliane mtu mwingine wa kuishika.”
Juma akasema, “Nitaweza kuingia kwenye nyaraka ninazohitaji kwa duka?”
“Kwa taarifa iliyoandikwa na mtu mwingine akiwa anajua,” Amina akajibu.
“Na nikihitaji kitu usiku?”
“Tutakuwa na nakala za kidijitali.”
Halima akacheka kidogo. “Hatimaye simu zitatumika kwa kumbukumbu, si kwa kuficha ujumbe.”
Juma hakuchukia mzaha huo.
Neema akafungua jedwali la malipo.
“Ripoti ya kila wiki lazima ionyeshe salio la kodi, gharama za matengenezo, mauzo ya duka, malipo ya deni na kiasi kinachodaiwa Juma. Kila namba iwe na risiti au maelezo ya kwa nini risiti haipo.”
Juma akasema, “Hilo linaweza kuwafanya wapangaji wajisikie kama wanachunguzwa.”
Halima akamjibu, “Wapangaji tayari wamechunguzwa na hofu ya mtu mmoja. Ripoti wazi itawapa akaunti wanayoweza kuamini.”
Amina akamwangalia Halima. “Usigeuze uwazi kuwa kuwabana wapangaji. Ripoti itaonyesha tu fedha zilizoingia na gharama zilizolipwa. Hakuna kueneza taarifa zao binafsi.”
Halima akatikisa kichwa na kuongeza mstari huo.
Walipofika kwenye utaratibu wa dharura, Juma alisimama.
“Duka likivunjwa usiku, nitatumia fedha kulinda bidhaa. Sitapiga simu kabla.”
“Fedha kiasi gani?” Neema akauliza.
“Chochote kinachohitajika.”
“Hapana,” Amina alisema. “Kuna kikomo cha dharura. Ukizidi, utatuma picha na ujumbe kwa wote mara tu unapoweza.”
Juma akakaa tena. “Kikomo kiwe kipi?”
Walipitia gharama ya kufunga mlango, kubadilisha kufuli na kuita mlinzi. Wakaweka kiwango kinachoweza kulipia tukio moja bila kuharibu malipo ya deni. Chini ya sheria hiyo, Juma alipewa nafasi ya kuchukua hatua, lakini si nafasi ya kugeuza dharura kuwa sanduku jipya la siri.
Amina akaandika pia: **Hakuna mtu atakayechukua fedha ya kodi kwa dharura ya duka bila kuarifu watoto wote.**
Juma akasema, “Hiyo itanifanya niombe msaada hata wakati tatizo liko mbele yangu.”
“Ndiyo,” Neema akasema. “Kwa sababu tatizo liko mbele yako, lakini mali ni ya wote.”
Kabla hawajamaliza, mjumbe wa familia alifika na ujumbe kutoka kwa wazee wa ukoo. Kikao cha Jumamosi kingefanyika kwenye ua wa Mama Rehema. Watu kadhaa walikuwa tayari wamesema Juma alikuwa amedhalilishwa na dada zake.
Halima akakaza taya.
“Hawajasoma hata namba.”
Mama Rehema aliweka karatasi ya mwaliko mezani.
“Ndiyo maana lazima msome mbele yao. Lakini msifanye kikao kuwa kesi ya kumshinda Juma. Waonyesheni kwa nini mfumo wa zamani uliwaweka ninyi wote kwenye hatari.”
Juma akamtazama.
“Utanisema nini mbele ya ukoo?”
“Nitasema nilichosikia kutoka kwa baba. Pia nitasema nilichelewa kusema. Sitamlinda mtu kwa kuficha kosa.”
Amina akafunga ukurasa wa majukumu.
“Basi tunahitaji kanuni ya kwanza ya kikao: hakuna mtu atakayesema ‘mwana wa kiume’ kama jibu la namba, sahihi au risiti.”
Juma akavuta pumzi.
“Hilo litawakasirisha.”
“Ukweli unaweza kukasirisha,” Neema akasema. “Lakini bado lazima uwe na nafasi mezani.”
Walimaliza kuandika. Kila sehemu ilijibu usaliti uliowahi kutokea: uuzaji wa kiwanja ulihitaji idhini ya wote; deni lilihitaji taarifa ya kila wiki; malipo ya Juma yalipewa nafasi ya kurejeshwa; duka lilipewa meneja mwenye mipaka; nyaraka ziliwekwa sehemu ambayo mtu mmoja hawezi kuzificha.
Juma akasoma ukurasa wa mwisho.
“Na kama mimi nikifanya kazi vizuri, mtaendelea kuniona kama tatizo?”
Amina akamtazama moja kwa moja.
“Tutakuona kama ndugu anayesimamia kazi. Si kama mlango wa pekee wa mali.”
Juma akainama na kutia saini chini ya jukumu lake. Neema, Halima na Amina wakafuata. Mama Rehema akasoma tena, kisha akaweka saini kama shahidi wa familia.
Alipoacha kalamu, alisema, “Kesho sitawaomba watu wa ukoo wabariki kila uamuzi. Nitawaomba wasikie kwa nini baraka ya zamani iliwafanya wengine wakae kimya.”
Juma alikusanya funguo, lakini hakuzirudisha mfukoni. Aliziweka katikati ya meza kwa ajili ya kupigwa picha na kugawanywa baadaye.
Amina akahifadhi nakala ya sheria kwenye simu za wote. Neema akatuma jedwali la malipo kwa Mzee Mwakalinga. Halima akawatumia wapangaji taarifa fupi kwamba malipo ya kodi yataendelea kwenye akaunti ya muda iliyo wazi.
Usiku huo, Amina alipokuwa akifunga jalada, Mama Rehema alimzuia.
“Jumamosi haitatosha kusoma sheria.”
“Unadhani nini kinakosekana?”
Mama Rehema akamwangalia Juma, aliyekuwa akifunga duka kwa mara ya kwanza bila kuchukua jalada la nyaraka.
“Ukoo unataka kuona kwamba hamjapoteza heshima kwa kuacha utawala wa mtu mmoja. Lazima mtu wa zamani aseme wazi kwamba utaratibu umebadilika.”
Amina akasema, “Utasema?”
Mama Rehema akatikisa kichwa.
“Nitasema. Lakini kabla ya hapo, Juma lazima achague mbele yao. Atasaini kama meneja mwenye mipaka, au atarudi kudai funguo zote.”
Juma alisikia. Aligeuka na kumtazama Mama Rehema.
“Sitaki funguo zote,” alisema. “Nataka nafasi ya kufanya kazi bila kugeuzwa mgeni.”
Amina akajibu, “Basi kesho tutasimama mbele ya ukoo na kusema tofauti hiyo.”
Karatasi ya sheria ilikuwa imekamilika, lakini haikuwa bado imepita kwenye sauti za watu waliomzoesha Juma kuitwa mwangalizi wa kila kitu. Kesho yao ilihitaji zaidi ya saini za ndugu. Ilitakiwa ivunje sentensi iliyowapa funguo zote tangu mwanzo.
---