Kituo cha kukusanyia mahindi cha Mbuyuni kilikuwa kimejaa magunia yaliyopangwa chini ya kivuli cha miti miwili ya mivule. Wakulima walikuwa wameleta mahindi yao mapema wakiamini malori ya Mavuno Link yangefika kabla ya jua kali. Badala ya honi za malori, walikuwa wakisikia minong’ono ya simu. Habari kwamba Mavuno Link ilikuwa imelipwa na Kiwanda cha Unga Kaskazini ilikuwa imetangulia Zawadi kwa saa kadhaa.
Neema Rweyemamu alikuwa amesimama mbele ya meza ya kupimia akiwa ameshika simu. Kwenye skrini kulikuwa na screenshot ya ujumbe wa kikundi cha wakulima: “Mavuno Link wamepokea pesa zote. Wameamua kuwashikilia watu wa vijijini.” Chini yake mtu mwingine alikuwa ameandika kwamba Hassan alikuwa amesaini makubaliano na sasa anamiliki upande wake wa biashara.
Zawadi alishuka kwenye gari akiwa amebeba faili, lakini hakukimbilia kuichukua simu. Aliona nyuso za watu waliokuwa wamemsubiri; baadhi yao walikuwa wameweka magunia yao yote ya msimu pale. Kusema “si kweli” bila kueleza kilichokuwa kweli kungeonekana kama kuwadanganya.
Neema akamkaribia. “Umeiona?”
“Nimeiona.”
“Ni kweli kwamba kiwanda kimewalipa?”
“Si kwa kiasi kinachosemwa hapa.”
“Lakini kuna settlement.”
Zawadi akatikisa kichwa. “Kuna makubaliano ambayo Hassan alisaini. Kiwanda kinachukulia account imefungwa. Tunakagua tiketi na makato kwa sababu baadhi ya namba hazilingani. Sijapokea kiasi cha fedha ambacho kingetosha kulipa kila deni linaloonekana kwenye ledger yetu.”
Mkulima mmoja, Mzee Mlewa, akainua mkono. “Hassan alikuja hapa siku nne zilizopita. Alisema payment iko njiani. Alisema tusiuze kwa mtu mwingine.”
Zawadi akamgeukia. “Alikuambia kwa tarehe gani?”
“Alisema muda mfupi. Sikumuuliza siku.”
“Na ulipeleka mahindi kwa sababu ya maneno yake?”
“Nilimpelekea kwa sababu Mavuno Link imekuwa ikilipa. Sijajenga ghala la kampuni kwa kuamini Hassan pekee.”
Maneno hayo yalikuwa makali, lakini hayakuwa ya kumdhalilisha. Zawadi alihisi kila mtu akimsubiri atamkinge Hassan au amtangaze msaliti. Hakufanya chochote kati ya hayo. Alimwomba Neema atandaze farmer payment ledger kwenye meza, kisha akawaambia watu kwamba wangesoma majina kwa makundi matatu: mizigo iliyothibitishwa na thamani yake, mizigo inayohitaji uhakiki wa tiketi, na deni ambalo Mavuno Link ilikubali lakini halikuwa na fedha zilizothibitishwa bado.
“Mkiweka yote kwenye mstari mmoja,” Zawadi alisema, “mtadhani nimeficha pesa. Mimi pia nilikuwa nimeweka yote kwenye mstari mmoja mpaka jana. Hilo lilikuwa kosa langu la usimamizi.”
Mkulima mwanamke aitwaye Halima akasukuma simu yake mbele. “Ujumbe huu unaonyesha Hassan alijua kutakuwa na malipo. Kama alijua, kwa nini wewe hukujua?”
“Kwa sababu alizungumza na kiwanda bila kunipa taarifa.”
“Basi ulikuwa mshirika wake kwa jina tu?”
Swali hilo lilisababisha watu wawili nyuma ya Halima kuanza kunong’ona. Zawadi alihisi hamu ya kujitetea kwa kutaja miaka minane, safari za barabarani, na usiku aliolala kwenye kiti cha lori. Lakini ushahidi wa kazi yake haukuwapa wakulima tarehe ya malipo.
“Nilikuwa mshirika wake,” alisema. “Na niliacha mamlaka ya mazungumzo bila kuweka mpaka unaohitaji saini zetu zote. Sasa ninarekebisha hilo. Sitamlaumu mtu mwingine kwa udhaifu nilioruhusu.”
Neema akachukua kalamu. “Tutawaambia nini leo?”
“Tutawaambia kiasi cha fedha kilicho kwenye akaunti ya kampuni, si kwenye matarajio. Tutawaambia madai gani yamehakikiwa. Kisha tutaweka mpango wa kipaumbele unaoweza kusomwa na kila mtu.”
“Kipaumbele gani?”
“Wakulima ambao wamekwisha toa mzigo na hawana chanzo kingine cha malipo watakuwa wa kwanza. Baada yao tutaweka gharama za mafuta na malori ili mnyororo wa usafirishaji usikatike. Mishahara ya wafanyakazi wa ghala itawekwa kwenye tarehe inayolingana na fedha halisi. Sitachukua draw ya kampuni kabla mistari ya wakulima haijapungua.”
Mzee Mlewa akamwangalia. “Utaweza?”
“Sijui bado. Lakini sitasema nitaweza bila kuona fedha.”
Hapo ndipo hasira ilipopungua na hofu ikaonekana wazi. Mkulima mmoja alisema alikuwa na deni la mbolea linalodaiwa kesho. Mwingine alieleza kwamba alikuwa amekubaliana kumlipa ndugu yake kwa mahindi aliyochukua wakati wa kupanda. Neema aliandika majina na tarehe, akimtaka kila mtu aonyeshe delivery ticket yake. Zawadi hakuruhusu watu wapigie kelele juu ya wale waliokuwa mbele; aliunda foleni mbili, moja ya uhakiki wa nyaraka na nyingine ya kuuliza taarifa. Uamuzi huo ulifanya mkutano uende polepole, lakini ulizuia mtu mmoja mwenye sauti kubwa kufunika deni la mtu mwingine.
Doto alifungua sanduku la gari na kutoa nakala za weighbridge. “Hizi ni za mizigo saba. Tatu nyingine ziko kwa madereva.”
Zawadi akamwomba Neema azihusishe na ledger. Kwa kila jina waliweka alama ya kijani ikiwa tarehe, uzito, na saini zilikubaliana; alama ya njano ikiwa kulikuwa na tofauti; na alama ya bluu kwa wale ambao malipo yao yalikuwa yameahidiwa lakini mzigo haukuwa na uthibitisho kamili. Wakulima waliona kwamba alama hizo hazikuwa pesa, lakini zilikuwa njia ya kutenganisha ukweli na uvumi.
Kijana mmoja, Baraka, akauliza, “Kama settlement iko, kwa nini tusidai pesa yote sasa?”
“Kwa sababu hatujui kama kila makato ya kiwanda ni sahihi,” Zawadi akajibu. “Na kwa sababu saini ya Hassan ilifunga kiasi fulani bila mimi kuidhinisha. Tunaweza kupinga mistari yenye tofauti, si kutunga kiasi kipya.”
“Unamtetea Hassan?”
“Namzuia mzozo usibadilike kuwa uongo. Hiyo si kumtetea.”
Neema akamwomba Zawadi aandike taarifa ya malipo mbele ya watu. Zawadi akachukua karatasi kubwa na kuandika tarehe ya leo, kiasi cha fedha kilichothibitishwa, na mstari uliosema “tarehe ya malipo ya salio itatangazwa baada ya fedha kuonekana kwenye statement.” Kisha akaweka nafasi tatu za saini: yake, Neema, na Amina kama mhasibu. Hakutaka taarifa hiyo itejee kumbukumbu ya maneno yake pekee.
Baada ya watu kusoma, Halima alishusha sauti. “Ukituonyesha ukweli huu, tunajua mna shida. Lakini pia tunajua mnaweza kubadilisha hesabu kesho.”
“Ndiyo maana ledger itabaki hapa,” Zawadi akasema. “Kila update itakuwa na tarehe na saini. Mtu yeyote ataruhusiwa kuuliza kwa nini mstari wake umehamishwa.”
Mzee Mlewa alirudi kwenye screenshot. “Hii habari ya kuwa mmepewa pesa zote itaondokaje?”
“Siwezi kuiondoa kwa amri. Nitaweka taarifa yetu kwenye vikundi vya ushirika, na nitawapa nakala ya settlement yenye kiasi kilichopo na sehemu inayobishaniwa. Uamuzi wa kuuza kwa mwingine utabaki wenu.”
Neema akamtazama kwa muda. “Uko tayari kupoteza wakulima?”
“Siko tayari kuwapoteza kwa uwongo. Kama mtaenda kwa mnunuzi mwingine kwa sababu nimekosa fedha, hilo litaumiza. Lakini mkibaki kwa sababu nimewaahidi jambo nisiloweza kutimiza, mtapoteza zaidi.”
Jioni ilipoanza, majina kumi na saba yalikuwa yamehakikiwa, manne yakahitaji ticket za ziada, na sita yakiwa na swali la tarehe. Zawadi alituma taarifa kwa wale ambao hawakuwepo, akamwomba Neema aweke karatasi hiyo kwenye ubao wa kituo. Kisha akamwambia Doto asichukue mzigo mpya mpaka order iwe na saini mbili.
Neema alifunga ledger na kugeuza ukurasa wa kwanza. “Hii si ahadi ya pesa.”
“Ni ahadi ya kutokuficha kinachoendelea.”
“Na ukishindwa ndani ya muda tuliokubaliana?”
Zawadi alimtazama yule treasurer, kisha akatazama magunia yaliyokuwa yamepangwa chini ya miti. Neema hakusubiri jibu refu. Alisema kwa sauti ambayo iliwafanya wakulima wote wanyamaze, “Three days. Then we sell to someone else.”
---