Juma alienda kwenye water point ya zamani jioni, wakati jua lilikuwa limeshuka chini na kivuli cha miiba kimeanza kuwa kirefu.
Trough hiyo ilikuwa imefungwa rasmi miezi miwili iliyopita baada ya watu kukubaliana kupunguza movement ya mifugo kwenye corridor ya usiku. Lakini udongo uliokuwa pembeni haukuonekana kama sehemu iliyotelekezwa.
Kulikuwa na hoof marks mpya.
Juma alipiga picha kabla hajakanyaga karibu. Kisha akatoa chalk map yake na kuweka alama ya water point, njia kuu, na trail nyembamba iliyokatiza nyuma ya kichaka.
Vijana wawili waliokuwa wakichunga walitokea upande wa mashariki. Walipomwona Juma, walipunguza mwendo.
“Hamjui hapa imefungwa?” aliuliza.
Mmoja wao, Daudi, akasema, “Imefungwa mchana au usiku?”
Juma akamwangalia. “Imefungwa.”
Daudi akacheka kidogo. “Kwa karatasi.”
“Na kwa ground?”
“Kama maji ya upande wa barabara kuu yana bei mara mbili, watu wataenda wapi?”
Hilo ndilo swali Juma alitaka.
Akaanza kuuliza gharama. Trough ya route rasmi ilikuwa na contribution ya kila kundi, plus fee ya pump. Hapa, vijana walitoa kiasi kidogo kwa mtu aliyekuwa akifungua valve usiku. Walitembea muda mfupi zaidi, waliepuka foleni, na walirudisha mifugo kabla alfajiri.
“Na risk?”
Daudi akanyanyua mabega. “Risk iko kila mahali.”
Juma akasema, “Maskini akificha shortcut, hatari haifichiki pamoja naye.”
Kijana mwingine akakaza uso. “Sasa unataka kutuandikia wote ili claims zikataliwe?”
“Hapana. Nataka kujua route ilikuwa inatumika kiasi gani.”
“Kwa nini?”
“Kwa sababu tracks za watu na mifugo ziko juu ya tracks za wanyama. Kama hatujui movement ya usiku, hatutajua exposure.”
Wakaendelea kubishana mpaka Kenga alipofika.
Kenga alikuwa mpwa wa Balozi, kijana aliyekuwa na tabia ya kuzungumza kama mtu ambaye tayari anajua wengine watamsikiliza. Alikuwa amevaa viatu vya mpira vilivyojaa vumbi na alikuwa na fimbo nyembamba mkononi.
“Juma, unafanya census?”
“Nafanya map.”
“Ya nani?”
“Ya route.”
Kenga akatazama chalk map. “Hiyo route haipo.”
“Lakini hoof marks zipo.”
Kenga akacheka. “Mbuzi hawasomi notice.”
“Na watu wanaowaleta?”
Kimya kidogo.
Juma hakutaja vijana kwa majina kwenye notebook. Aliandika groups, timing na estimates. Alitaka facts bila kufanya watoto wa watu kuwa headline.
“Ni nani alianza?” aliuliza.
Daudi akasema, “Hakuna aliyeanza. Tulikuwa tukitumia hata kabla ya rule.”
“Baada ya rule?”
Wote wakanyamaza.
Juma akaonyesha tracks. “Hii si historia.”
Kenga akasema, “Drought ilipozidi, route kuu ilikuwa ghali.”
“Kwa hiyo mlirudi hapa.”
“Watu walirudi.”
“Wewe?”
Kenga akamwangalia. “Ndiyo.”
Juma akaandika.
Kenga akamkaribia. “Hiyo ukipeleka claims office, watasema kila loss ni negligence.”
“Sijasema hivyo.”
“Lakini utaweka reason yao mezani.”
“Nitaweka context.”
“Context ya maskini huwa weapon kwa mtu wa office.”
Juma alijua sentensi hiyo ina ukweli ndani yake.
Akauliza, “Basi tuifanyeje?”
Kenga akasema, “Usiandike.”
“Hilo si suluhisho.”
“Ni protection.”
“Mpaka attack nyingine itokee kwenye route hiyo hiyo.”
Kenga akageuka kwa hasira. “Kwa hiyo unataka watoto wa watu walipe kwa sababu walipeleka mbuzi kwenye maji ya bei nafuu?”
“Nataka system ijue kwa nini walifanya hivyo, na exposure ipunguzwe. Siyo kufuta loss.”
Daudi akauliza, “Unaweza kuhakikisha claim haitakataliwa?”
“Siwezi.”
“Basi kwa nini tukuamini?”
Juma akasema, “Msiniamini. Angalieni ninachoandika.”
Akaonyesha notebook.
Hakukuwa na majina ya minors. Hakukuwa na neno “illegal”. Aliandika: informal night livestock movement driven by water-cost pressure; route intersects wildlife corridor; verification required case by case.
Kenga alisoma.
“Hiyo bado itawaudhi wazee.”
“Wazee walijua?”
Hakujibu.
Juma aliona hiyo hesitation.
“Nani alijua?”
Kenga akasema, “Watu wengi.”
“Balozi?”
Kenga akakaza taya.
Juma hakusukuma mara moja. Akaendelea kuuliza kuhusu timing. Walianza karibu saa tatu usiku, walifika trough ndani ya dakika ishirini, kisha wakarudi kwa trail ya mashariki. Hiyo iliweka movement yao karibu kabisa na muda ambao baadhi ya tracks zilikuwa fresh.
Juma akaongeza route kwenye chalk map.
Daudi akasema, “Sasa ukiweka hiyo rasmi, route yetu imekufa.”
“Labda route hii inahitaji kubadilishwa, si kufichwa.”
“Na maji?”
“Hilo ndilo swali la cooperative.”
Kenga akacheka kwa uchungu. “Cooperative itasema hakuna budget.”
“Basi tutakuwa na number ya problem badala ya uvumi.”
Juma akahifadhi picha za trough, hoof marks na payment estimate. Aliahidi kutotaja majina yao kwenye baraza bila sababu rasmi. Lakini hakuwahi kuahidi kuficha practice yenyewe.
Kabla ya kuondoka, Naserian aliyekuwa amefuatilia eneo jingine alifika na torch ndogo. Juma alimwonyesha sehemu ambayo hoof marks mpya zilipishana na alama za kiatu. Mchanga ulikuwa umebanwa zaidi karibu na valve, kisha ukafunguka kwenye trail ya mashariki. Naserian alipiga magoti na kuonyesha alama mbili zilizokatana.
“Hii ya kiatu ni mpya kuliko paw print,” alisema.
Juma akainama. “Una uhakika?”
“Edge yake bado sharp. Lakini usiandike age exact. Andika relative sequence.”
Juma akaandika hivyo.
Daudi aliangalia kwa wasiwasi. “Sasa watu wataona sisi tulikuwa hapa baada ya mnyama.”
“Au kabla,” Naserian alisema. “Track moja haikupi story yote.”
Kenga akasema, “Lakini watu wa office watataka story rahisi.”
Juma akamgeukia. “Ndiyo maana tunahitaji map ambayo inaonyesha movement ya watu, mifugo na wildlife tofauti.”
Walitembea mita kadhaa kufuata trail. Kwenye sehemu ya udongo mgumu waliona alama za magurudumu ya mkokoteni mdogo, kisha sehemu ambapo miiba ilikuwa imekunjwa kwa mkono. Hakukuwa na ushahidi wa shambulio hapo, lakini route ilikuwa wazi kuwa inatumiwa mara kwa mara kuliko watu walivyokubali hadharani.
Juma akauliza vijana kama walikuwa wakilipa mtu mmoja kuingia. Daudi akakataa kusema jina. Kenga akasema watu walikuwa “wanachangia” tu. Hilo lilimfanya Juma afikiri kuhusu interest nyingine iliyokuwa imejificha ndani ya shortcut: mtu alikuwa anapata pesa kwa corridor ambayo baraza liliita imefungwa.
“Fee inakwenda kwa nani?” Juma aliuliza.
Kenga akasema, “Usiingize kila kitu kwenye notebook.”
“Hiyo ndiyo problem. Kitu kikiwa na gharama, kina mwenye mfumo.”
Kenga akamwangalia kwa muda mrefu. “Ukifuatilia pesa, utawagusa watu wakubwa kuliko sisi.”
Juma hakujibu. Akaandika tu: night access contribution — receiver unverified.
Waliporudi karibu na trough, giza lilikuwa limeingia. Mbali, kengele za mifugo zilisikika kwenye route rasmi. Hapa kulikuwa kimya zaidi, ndiyo maana shortcut ilikuwa rahisi na hatari kwa wakati mmoja.
Kenga akasema, “Ukifanya hivi, watu watasema umeuza kijiji.”
“Na nikificha, nikijua route inawaweka wazi, nitakuwa nimeuza nini?”
Kenga akatupa jiwe dogo kwenye trough tupu.
“Unajifanya hujawahi kutumia shortcut.”
Juma akamtazama.
Kenga akaongeza, “Miaka iliyopita ulikuwa unapitisha ng’ombe wako huku pia.”
Juma hakujibu. Alijua chapter nyingine ilikuwa inaanza kufunguka ndani yake.
Akauliza tu, “Nani aliruhusu route irudi baada ya rule?”
Kenga akainua fimbo yake na kuonyesha upande wa kijiji.
“Uliza mjomba wangu nani alituambia tusitumie barabara kuu.”
---