Asubuhi iliyofuata, Neema alimwacha mama yake chini ya uangalizi wa jirani, kisha akaenda kumwona Mzee Salim.
Mzee Salim alikuwa mwandishi wa zamani wa mtawala wa eneo hilo. Miaka mingi iliyopita alikuwa ameandika hesabu za ushuru, idadi ya mifugo na makubaliano ya misafara. Sasa macho yake yalikuwa yamedhoofika, na aliishi katika nyumba ndogo karibu na mkwaju mkubwa.
Neema alimkuta akinoa kalamu ya mwanzi.
“Nataka kujifunza kupima,” alisema.
Mzee Salim akacheka. “Watu huja kwangu wakitaka kujifunza kuandika majina yao. Wewe unataka kujifunza kupima?”
“Nataka kujua jinsi mtu anavyoiba kwa kutumia chombo kinachoonekana kuwa halali.”
Kicheko cha mzee kilikoma.
“Ni nani amekuibia?”
“Swali si nani. Swali ni namna ya kuthibitisha.”
Mzee Salim alimwangalia kwa muda mrefu. Kisha akaweka kalamu yake chini.
“Leta mawe ishirini yanayokaribiana uzito.”
Neema alileta.
“Leta vibuyu viwili.”
Akaleta.
“Leta maji.”
Akaleta.
Kwa siku saba, Mzee Salim alimfundisha. Alimfundisha kulinganisha ujazo wa vyombo kwa kutumia maji, kupima uzito kwa mizani ya kamba, na kuweka alama kwenye ubao ili hesabu zisitegemee kumbukumbu ya mtu mmoja.
“Umbo linaweza kudanganya macho,” mzee alisema. “Chombo kinaweza kuwa kipana juu na chembamba chini. Lakini maji hayadanganyi.”
Siku ya tatu, Neema aligundua kwamba pishi mbili zilizofanana kwa macho hazikuwa na ujazo sawa. Siku ya tano, aliweza kutengeneza mawe ya kupimia yenye uzito unaokaribiana. Siku ya saba, Mzee Salim alimpa pishi la zamani la baba yake.
“Juma aliniletea hili miaka mingi iliyopita,” alisema. “Alikuwa ameanza kushuku vipimo vya soko. Kabla hajakusanya ushahidi, aliondoka na msafara.”
“Kwa nini hukuniambia?”
“Kwa sababu nilidhani hofu ingekulinda.”
“Hofu haikumponya mama yangu.”
Mzee Salim akainamisha kichwa.
Neema alichukua pishi hilo, akaliosha na kulipaka mafuta. Ndani yake kulikuwa na mstari mdogo uliochongwa pembeni.
“Alama hii ni nini?” aliuliza.
“Ujazo uliokubaliwa zamani na baraza la soko. Kipimo cha Mbuyuni kabla Mtemi hajawa mkubwa kuliko sheria.”
Siku iliyofuata, Neema alienda sokoni akiwa na pishi hilo na kibuyu kikubwa cha maji.
Alisubiri mpaka Mtemi aanze kununua mtama kutoka kwa Mama Naliaka, mjane aliyekuwa amebeba magunia mawili kwa msaada wa wanawe.
“Pishi nane,” Mtemi alisema baada ya kupima.
Neema alisogea mbele.
“Ni pishi nane kwa kipimo gani?”
Soko likanyamaza.
Mtemi alimgeukia. “Umesema nini?”
“Nimeuliza kama pishi lako lina ujazo sawa na kipimo cha soko.”
“Pishi ni pishi.”
“Basi hatuna sababu ya kuogopa kulijaribu.”
Watu kadhaa walicheka kwa sauti ndogo. Mtemi akasimama.
“Hapa si mahali pa michezo ya watoto.”
Neema aliweka pishi la baba yake chini. “Tujaze vyombo vyote viwili kwa maji. Kisha tuone.”
Uso wa Mtemi ulibadilika kidogo. Lakini alikuwa na majivuno mengi kiasi cha kushindwa kukataa mbele ya umati.
“Fanya unachotaka.”
Neema alijaza pishi la baba yake kwa maji, akayamimina kwenye kibuyu kikubwa, kisha akaweka alama. Baadaye alijaza pishi la Mtemi.
Maji hayakufika kwenye alama.
Alijaza tena.
Matokeo yalikuwa yale yale.
Pishi la Mtemi lilikuwa pungufu.
Mama Naliaka akapiga kelele. “Amenipimia nafaka yangu kwa chombo hicho kwa miaka minne!”
Wakulima wakaanza kunung’unika. Mtemi alipiga teke pishi lake.
“Msichana huyu ni mwongo! Amechezea maji!”
“Basi tumia maji yako,” Neema alisema.
Kicheko kililipuka sokoni.
Mtemi akawapungia walinzi wake. Wanaume wawili wakamsogelea Neema, lakini kabla hawajamshika, sauti nzito ilisikika nyuma ya umati.
“Simameni.”
Alikuwa Chifu Baraka, mtawala wa eneo la Mbuyuni, aliyekuwa amefika kukusanya kodi.
Chifu akatazama pishi, maji na nyuso za watu.
“Nani atanieleza kinachoendelea?”
Mtemi alipiga magoti. “Mtukufu, msichana huyu anataka kuharibu biashara ya mji.”
Neema akainamisha kichwa kwa heshima.
“Biashara ya mji tayari imeharibiwa. Mimi nimeonyesha tu ufa uliokuwa umefichwa.”
Chifu hakupenda maskini kuzungumza kwa ujasiri mbele yake. Lakini alipenda zaidi kodi yake. Kama Mtemi aliwadanganya wakulima, huenda pia alikuwa akimdanganya Chifu kuhusu kiasi cha nafaka alichouza.
“Pimeni maghala yake,” Chifu akaamuru.
Mtemi akapauka.
Siku hiyo, maghala yote matatu yalifunguliwa. Ndani yake kulikuwa na nafaka nyingi kuliko kiasi alichokuwa ametangaza kwa miaka miwili. Kulikuwa pia na pishi sita tofauti: moja la kununulia, moja la kuuzia, moja la kulipia kodi, moja la kukopeshea, na mawili ya kuwachanganya watu waliouliza maswali mengi.
Mtemi alipokonywa sehemu ya nafaka yake na kutozwa ng’ombe ishirini.
Hakufungwa. Tajiri hakufungwa kwa urahisi.
Lakini siku hiyo, kwa mara ya kwanza, watu hawakupunguza sauti zao alipopita.
---
Baada ya pishi la Mtemi kufedheheshwa sokoni, watu wengi walidhani Neema alikuwa ameshinda.
Mzee Salim hakufikiri hivyo.
“Umemwangusha mbele ya umati,” alimwambia jioni hiyo. “Sasa atajaribu kukufanya umati uone wewe ndiye tatizo.”
Hakukosea.
Siku iliyofuata, uvumi ulienea kwamba Neema alitumia uchawi kufanya maji yapungue. Mtu mwingine alisema pishi la baba yake lilikuwa limeongezwa chini kwa siri. Wafanyabiashara wengine walidai msichana asiyeolewa hakuwa na haki ya kusimamia biashara za wanaume.
Kwenye kisima, wanawake wawili walikoma kuzungumza alipofika.
Sokoni, mtu alimrudishia kikapu alichonunua wiki iliyopita, akisema hataki kitu kilichotengenezwa katika nyumba ya mchawi.
Bi. Rehema alijaribu kucheka, lakini Neema aliona maumivu usoni mwake.
“Ukweli haupaswi kuwa dhaifu hivi,” Neema alisema.
“Ukweli si dhaifu,” mama yake akajibu. “Lakini watu ni wachovu. Uongo ukiwapa mtu wa kulaumu, wanaupokea kama uji wa moto.”
Mzee Salim akapendekeza wafanye jaribio tena, si sokoni bali chini ya mkwaju, mbele ya yeyote aliyetaka kujifunza. Usiku huo walileta pishi tano kutoka nyumba tofauti. Kila mtu aliruhusiwa kuzijaza mwenyewe. Maji yalionyesha tofauti zake waziwazi.
Mama Naliaka alikuwa wa kwanza kuelewa.
“Kwa hiyo hata chombo changu ni kidogo,” alisema.
“Ni kidogo kwa kiasi cha konzi mbili,” Neema akasema.
“Nilikinunua kwa mfanyabiashara aliyesema ni kipimo cha Chifu.”
“Huenda hakujua. Huenda alijua.”
Mama Naliaka aligeuza pishi mikononi. “Basi nitajuaje tena?”
“Utaleta maji.”
Hapo ndipo darasa la giza lilipoanza.
Watu walifika baada ya kazi, wakati jua limezama na wale waliowaogopa hawakuweza kuwaona kwa urahisi. Mzee Salim aliwafundisha alama za namba. Neema aliwafundisha vipimo. Bi. Rehema, alipokuwa na nguvu, alitengeneza mifuko midogo ya mawe yenye uzito unaofanana.
Kito akawa msaidizi wao. Alitembea na taa ndogo, akimwangazia kila mtu ubao wake. Alipokosea tarakimu, alicheka kabla wengine hawajamcheka.
Darasa halikuwa la wanawake pekee. Wakulima wawili wazee walikuja. Mchunga mbuzi aliyetapeliwa kwa chumvi akaja. Hata karani mdogo kutoka ghala la Mtemi alisimama mbali usiku mmoja, akisikiliza bila kuingia.
Neema alimtambua lakini hakumwita.
Baada ya majuma mawili, watu ishirini na watatu waliweza kuandika majina yao. Watu kumi na saba waliweza kutambua pishi pungufu. Mama Naliaka alijifunza kuhesabu riba ya deni lake na kugundua kwamba amelipa karibu mara mbili ya kiasi alichodaiwa.
Alikwenda kwa Mtemi na kijiti chake cha hesabu.
Mtemi alimcheka.
Lakini alipoona wanawake wengine kumi wamesimama nyuma yake, kila mmoja akiwa na kijiti chake, alimwambia karani apunguze deni.
Hilo lilikuwa jambo dogo. Shamba halikurudi. Miaka ya kazi haikurudi. Lakini watu waliona kuwa alama kwenye mbao zinaweza kujibu alama nyingine.
Usiku mmoja, mtu alirusha jiwe kwenye paa la Mzee Salim. Siku nyingine, maandishi ya matusi yalichorwa kwenye mti wa mkwaju. Jabali alituma ujumbe kwamba mikusanyiko ya usiku inaweza kuchukuliwa kama njama dhidi ya Chifu.
Neema akaenda barazani.
“Tunajifunza kuhesabu,” alisema.
Jabali akatabasamu. “Hesabu inaweza kuwa silaha.”
“Ndiyo. Ndiyo maana watu wasiokuwa nayo huibiwa.”
Chifu Baraka, aliyekuwa ameketi kimya, alimuuliza, “Unawafundisha nini kuhusu kodi?”
“Jinsi ya kujua kiasi walicholipa.”
Ukumbi ukatulia.
Chifu alitazama mpwa wake, kisha Neema. “Endeleeni. Lakini hakuna mikutano baada ya usiku wa manane.”
Jabali hakufurahishwa.
Neema alipotoka, alimkuta karani mdogo wa Mtemi akimsubiri nyuma ya jengo. Jina lake lilikuwa Amani.
“Usinitazame,” alisema kwa haraka. “Mtemi anaagiza vibao vya zamani vichomwe.”
“Vibao gani?”
“Madeni. Vipimo. Na hesabu za misafara ya zamani.”
Moyo wa Neema ukapiga kwa nguvu. “Za mwaka gani?”
Amani akataja mwaka ambao Juma alikufa.
“Kwanini unaniambia?”
Amani alikaza mikono yake. “Kwa sababu baba yangu alipoteza shamba kwa alama nilizoandika. Nilikuwa na miaka kumi na sita. Sikujua nilikuwa nikiandika uongo.”
Kabla Neema hajamuuliza zaidi, Amani aliondoka.
Usiku huo, darasa la giza halikufundisha namba.
Walipanga jinsi ya kuokoa kumbukumbu kabla moto haujazifikia.
---