Miaka mingi kabla ya reli kukatiza nyanda za Afrika Mashariki, kulikuwa na mji mdogo ulioitwa Mbuyuni. Mji huo ulisimama kando ya njia ya misafara iliyobeba chumvi, vitambaa, ngozi, nafaka na pembe za ndovu kutoka bara kuelekea pwani.
Kutoka mbali, msafiri angeweza kuutambua kwa miti mitatu mikubwa ya mibuyu iliyoinuka juu ya paa za nyasi. Karibu na miti hiyo kulikuwa na soko, kisima cha jumuiya na jengo la baraza la Chifu Baraka. Mbuyuni haukuwa mji wa watu matajiri. Nyumba nyingi zilijengwa kwa udongo, na wakati wa mvua watoto waliweka vyungu chini ya matundu ya paa ili kukinga maji yasijaze sakafu.
Lakini hata katika mji wa watu maskini, kulikuwa na maskini zaidi kuliko wengine.
Miongoni mwao alikuwa msichana aliyeitwa Neema.
Neema aliishi na mama yake, Bi. Rehema, katika kibanda kilichokuwa pembezoni mwa soko. Mama yake alifuma vikapu. Neema aliuza vikapu hivyo, akitembea chini ya jua huku vikapu sita au saba vikiwa vimerundikwa kichwani.
Baba yake, Juma, alikuwa amekufa miaka mitatu iliyopita akiwa safarini na msafara wa wafanyabiashara.
Alipoondoka, alikuwa ameahidi kurudi na nguo mpya, chumvi na mbuzi wawili. Kilichorudi ni fimbo yake, iliyobebwa na mtu aliyesema homa ilimwangusha njiani.
Tangu siku hiyo, Neema alijua kuwa ahadi peke yake hazikulishi familia.
Mwaka ule, ukame uliingia Mbuyuni kama mnyama mwenye njaa. Mto mdogo uliopita upande wa mashariki ulikauka. Mashamba yakapasuka. Mahindi yakadumaa yakiwa mafupi kama nyasi za porini. Bei ya unga ilipanda kila juma, na watu walianza kuchanganya mtama na mizizi ya porini ili watoto wapate kitu cha kutafuna.
Mfanyabiashara tajiri zaidi mjini aliitwa Bwana Mtemi. Alikuwa na maghala matatu ya nafaka, ng’ombe wengi na walinzi waliobeba mikuki. Alivaa joho jeupe hata katika siku za vumbi, na vidole vyake vilikuwa na pete nzito za shaba.
Mtemi hakulima. Hakuchunga mifugo. Hakufuma vikapu.
Lakini kila mwaka mali yake iliongezeka.
Watu walipomwona sokoni, walipunguza sauti zao. Wakulima walipompelekea nafaka, walitabasamu hata kama walijua wameibiwa. Mtu aliyelalamika aliambiwa hajui kuhesabu. Mtu aliyesisitiza alifukuzwa sokoni. Na mtu aliyemtukana Mtemi alitembelewa usiku na walinzi wake.
Siku moja, Bi. Rehema aliugua. Homa ilimshika mwili, na mikono yake ikawa dhaifu kiasi kwamba hakuweza kuendelea kufuma.
Neema alibaki na vikapu vitatu, sarafu mbili za shaba na bakuli moja la unga.
Alikwenda kwa Mtemi kuomba mkopo wa nafaka.
Mfanyabiashara huyo alikuwa ameketi mbele ya ghala lake, akinywa maziwa yaliyotiwa asali. Pembeni yake, karani aliandika madeni kwenye vibao vya mbao.
“Nahitaji pishi mbili za mtama,” Neema alisema. “Nitakulipa baada ya mama kupona.”
Mtemi alimtazama kuanzia kichwani hadi miguuni.
“Utalipa kwa nini?”
“Kwa vikapu.”
“Vikapu havina thamani wakati wa njaa.”
“Nitafanya kazi ghalani.”
Mtemi akatabasamu. “Unaweza kuchukua pishi moja leo. Baada ya mwezi mmoja, utanirudishia pishi tatu.”
Neema alishtuka. “Pishi tatu kwa moja?”
“Hiyo ndiyo bei ya njaa.”
“Hiyo si bei. Ni hukumu ya kifo.”
Tabasamu la Mtemi likatoweka.
“Basi nenda ukatafute huruma mahali pengine.”
Neema aliondoka mikono mitupu. Alipofika nyumbani, alichanganya unga uliobaki na maji mengi ili uonekane mwingi. Alimlisha mama yake sehemu kubwa, kisha akanywa maji na kulala.
Lakini njaa haikumruhusu kupata usingizi.
Alisikiliza tumbo lake likilia gizani huku upepo ukitikisa paa la nyasi. Ndipo alipokumbuka maneno ambayo baba yake alipenda kurudia:
“Mtu tajiri anaweza kumiliki ghala. Lakini mtu anayejua kipimo ndiye anayemiliki soko.”
Neema hakuwahi kuyaelewa.
Usiku huo alianza kuyaelewa.
---
Siku iliyofuata baada ya kufukuzwa mbele ya ghala la Mtemi, Neema aliamka kabla ya jogoo wa kwanza. Hakuwa amelala kwa kweli. Usiku mzima alimsikiliza mama yake akikohoa na kugeuka kwenye mkeka, huku bakuli tupu likiwa pembeni kama jicho lililokataa kufumba.
Alienda kisimani akiwa na kibuyu. Foleni ilikuwa ndefu kuliko kawaida. Wanawake walizungumza kwa sauti ndogo kuhusu bei ya unga, watoto waliougua na wanaume waliokuwa wameondoka kutafuta kazi kwenye misafara. Kila habari ilianza na njaa na kuishia na deni.
Mama Naliaka, mjane mwenye watoto watatu, alisimama mbele yake. Alikuwa amefunga kitambaa tumboni ili kupunguza maumivu ya njaa.
“Nilikuona kwa Mtemi jana,” alisema.
Neema hakujibu.
“Usione aibu. Sisi sote tumewahi kusimama pale.”
“Na mkamrudishia mara tatu?”
“Wengine walirudisha. Wengine walimpa mbuzi. Wengine ardhi. Mume wangu alipokufa, nilibaki na deni ambalo sikuwahi kulikopa.”
Neema akamwangalia. “Inawezekanaje?”
“Karani alisema mume wangu aliweka alama. Sikujua kama alama ilikuwa yake. Sikujua kusoma. Nilijua tu walipokuja kuchukua shamba dogo la upande wa mto.”
Maneno hayo yalimsumbua Neema aliporudi nyumbani. Alitayarisha uji mwembamba kwa unga uliobaki. Bi. Rehema alijaribu kukataa sehemu yake.
“Kula,” Neema alisema.
“Na wewe?”
“Nilikula kwa Naliaka.”
Uongo ulitoka kwa urahisi kiasi kwamba ulimwogopesha. Mama yake alimwangalia, lakini hakubishana. Alikunywa vijiko vitatu tu, kisha akalaza kichwa ukutani.
Mchana, Neema alibeba vikapu sokoni. Watu walivitazama, wakapapasa kingo zake, kisha wakaondoka. Wakati wa njaa, hata kikapu kizuri kilionekana kama anasa. Alifanikiwa kuuza kimoja kwa mwanamke aliyekihitaji kubebea mizizi. Bei yake ilikuwa nusu ya kawaida.
Kwa sarafu hiyo alinunua konzi mbili za unga na majani ya dawa kwa mama yake.
Siku ya pili, homa ya Bi. Rehema ilipanda. Mzee wa dawa aliomba yai moja na kipande cha sabuni kama malipo. Neema hakuwa navyo. Alimpa kikapu cha mwisho kilichokuwa na rangi nyekundu pembeni—kikapu ambacho mama yake alikusudia kukiuza wakati wa sikukuu.
Mzee wa dawa alitoa mizizi iliyochemshwa na kumwonya kwamba dawa haiwezi kushinda tumbo tupu.
Jioni, mvulana mdogo aitwaye Kito alitokea mlangoni. Alikuwa mmoja wa watoto waliobeba mizigo sokoni. Alimpa Neema kipande cha muhogo uliokaushwa.
“Uliiba?” Neema aliuliza.
Kito akatikisa kichwa kwa nguvu. “Nilipewa baada ya kubeba gunia.”
“Basi ule.”
“Mama yangu amepata kingine.”
Neema alijua huenda hilo halikuwa kweli. Alivunja kipande hicho mara tatu. Sehemu moja akampa Kito, moja akampa mama yake, na ndogo zaidi akaweka mdomoni. Ilikuwa ngumu na chungu, lakini mwili wake uliipokea kama zawadi kubwa.
Siku ya tatu, hakuwa na kitu cha kuuza.
Alikaa nje ya nyumba, akitazama watu wakielekea sokoni. Alifikiria kurudi kwa Mtemi na kukubali masharti yake. Pishi moja lingeweza kumsaidia mama yake kuishi. Pishi tatu baada ya mwezi zingekuwa shida ya baadaye. Njaa ilikuwa na njia ya kuifanya kesho ionekane haina maana.
Bi. Rehema, aliyekuwa amelala ndani, alisema, “Usiende.”
Neema akageuka. “Sijasema ninaenda wapi.”
“Lakini najua uso wa mtu anayekaribia kuuza kesho yake ili anunue leo.”
“Ukifa, kesho yangu itakuwa ya nini?”
Mama yake alinyamaza kwa muda. Kisha akatoa mkono dhaifu chini ya blanketi na kuonyesha kona ya paa.
Kulikuwapo fimbo ya Juma, baba yake, iliyofungwa kwa kamba kwenye boriti.
“Ishushe,” Bi. Rehema alisema.
Neema aliifikia. Fimbo ilikuwa nzito kuliko alivyokumbuka, kichwa chake kikiwa kimechongwa kwa umbo la ndege. Chini ya ngozi iliyozungushiwa mpini, alihisi kitu kigumu.
Aliifungua.
Ndani kulikuwa na kipande chembamba cha mbao chenye alama za hesabu. Alama kadhaa zilifanana na zile alizoziona kwenye vibao vya madeni vya Mtemi.
“Baba yako alirudi na hofu kabla ya safari yake ya mwisho,” Bi. Rehema alisema. “Alisema kuna kitu hakilingani kwenye biashara za soko. Hakuniambia zaidi. Aliogopa nikijua, ningeonekana usoni.”
Neema alishikilia kipande hicho.
Kwa mara ya kwanza, njaa yake ilichanganyika na swali kubwa zaidi.
Huenda baba yake hakuwa amemwachia maneno tu.
Huenda alikuwa amemwachia hesabu ambayo mtu fulani hakutaka isomwe.
---
Mzee Salim alipoona kipande cha mbao kilichofichwa ndani ya fimbo ya Juma, mikono yake ilitetemeka.
“Ulipata wapi?” aliuliza.
“Ndani ya mpini. Mama alisema baba alikificha kabla ya safari yake ya mwisho.”
Mzee alikiweka karibu na mwanga wa mlango. Macho yake yalikuwa dhaifu, hivyo alipitisha ncha za vidole juu ya mistari iliyochongwa.
“Hizi si hesabu za deni,” alisema. “Ni hesabu za mzigo.”
“Mzigo gani?”
“Pishi za nafaka zilizokuwa zikipelekwa pwani. Hapa kuna alama ya magunia mia moja na ishirini. Hapa chini, malipo ya magunia themanini tu.”
“Magunia arobaini yalikwenda wapi?”
“Hilo ndilo swali ambalo baba yako alianza kuuliza.”
Neema alihisi koo lake kukauka. “Ulijua?”
“Nilijua alishuku. Sikujua alikuwa ameandika nakala.”
Mzee Salim alimweleza kwamba miaka minne iliyopita, Juma alikuwa mmoja wa watu waliopima mizigo ya msafara wa Mtemi. Wakulima walipewa malipo kwa kiasi kidogo kuliko kile kilichokusanywa. Tofauti iliandikwa kama hasara ya safari—magunia yaliyolowa, yaliyoibiwa au yaliyoliwa na wanyama. Lakini Juma aliona magunia hayo yakifika salama.
“Alitaka kuzungumza na Chifu,” Mzee alisema. “Nilimwambia akusanye ushahidi zaidi. Huo ulikuwa ushauri wa busara, nilidhani.”
“Halafu akaondoka na msafara.”
“Ndiyo.”
“Na akarudi fimbo tu.”
Mzee Salim hakujibu.
Neema alisikia hasira ikipanda ndani yake. “Unadhani waliua?”
“Sina ushahidi.”
“Lakini unadhani.”
“Kwenye njia ndefu, homa huua. Wanyama huua. Watu pia huua. Tatizo la bila ushahidi ni kwamba kila hofu huvaa uso wa ukweli.”
Neema alichukua kipande cha mbao. “Basi nitatafuta ushahidi.”
“Usianze kwa kifo cha baba yako.”
“Kwa nini?”
“Kwa sababu hasira itakufanya uone kile unachotaka kuona. Anza na kitu unachoweza kupima leo.”
Mzee akaonyesha pishi lililokuwa kona ya nyumba yake.
“Ujazo. Uzito. Deni. Hayo yanaweza kujaribiwa. Ukijifunza kuyafanya yaseme, baadaye hata kifo kinaweza kuacha alama.”
Kwa siku zilizofuata, Neema alirudi kila asubuhi. Mzee Salim hakumfundisha kwa huruma. Alimkemea alipochanganya alama, akamrudisha mwanzo alipojaribu kukisia, na kumlazimisha kurudia kipimo mara tatu.
“Kwa nini mara tatu?” Neema aliuliza siku moja.
“Mara ya kwanza unaweza kukosea. Mara ya pili unaweza kujidanganya kwamba umejirekebisha. Mara ya tatu ndipo unapoanza kujua.”
Alimfundisha kutumia kamba kutengeneza mizani rahisi. Jiwe moja likawa alama ya uzito. Neema alilinganisha mahindi, chumvi na mchanga. Aligundua kwamba chombo kilichojaa si lazima kiwe na uzito sawa, na uzito sawa si lazima uwe na thamani sawa.
“Wafanyabiashara hutumia mkanganyiko huo,” Mzee alisema. “Mteja huona ujazo, wao huhesabu uzito. Au mteja huona uzito, wao hubadili ubora.”
Jioni, Neema alifanya mazoezi nyumbani. Bi. Rehema alikaa kwenye mkeka, homa ikipungua kidogo. Kito alifika kila siku akidai anataka kutazama tu, lakini hivi karibuni akawa anajua kuweka alama za moja hadi kumi.
Siku moja, Kito alileta jiwe kutoka soko.
“Wanalitumia kupima chumvi,” alisema.
Neema alililinganisha na jiwe la Mzee Salim. Lilikuwa jepesi.
“Ni la nani?”
Kito akataja mfanyabiashara mdogo ambaye alinunua bidhaa zake kwa Mtemi.
Neema hakukimbilia sokoni. Aliandika jina, tarehe na tofauti ya uzito. Alianza orodha.
Baada ya juma moja alikuwa na majina sita. Baada ya mawili, tisa.
Bi. Rehema alipoliona akichonga alama usiku, alisema, “Unaanza kufanana na baba yako.”
Neema alitulia.
“Hilo linakutisha?” mama yake akauliza.
“Ndiyo.”
“Vizuri. Mtu asiyeogopa hatari huwa haioni. Lakini usiache hofu ikushikie fimbo.”
Neema akatazama fimbo ya Juma iliyolala kando ya ukuta.
Baba yake alikuwa ameanza na hesabu ambayo hakufanikiwa kuimaliza.
Yeye angeanza na pishi moja.
Na safari hii, kila mtu angeona maji yalipofika.
---