Baada ya Mtemi kurudisha pishi ishirini na mbili alizokopa, Bakari Mkubwa alifika Mbuyuni kwa mara ya mwisho.
Alikuwa ameuza nyumba yake ya wageni Kizinga na kuhamia kwa binti yake upande wa pwani. Kabla ya kuondoka, alileta kifuko cha ngozi kilichofungwa kwa kamba iliyochakaa.
“Hiki kilikuwa cha Juma,” alisema.
Neema hakukichukua mara moja. “Ulikuwa nacho miaka yote?”
“Nilikificha kwa sababu kilikuwa na nakala za mizigo. Baadaye nikakiweka kwa sababu niliona aibu. Mtu akiishi na kosa muda mrefu, huanza kuliita tahadhari.”
Ndani ya kifuko kulikuwa na vipande vitatu vya mbao, kisu kidogo, shanga mbili ambazo Juma alikuwa ameahidi kumletea Bi. Rehema, na barua fupi ambayo hakuimaliza. Mzee Salim aliisoma kwa sauti.
*Rehema, nikirudi tutahama kutoka pembeni mwa soko. Neema akue akijua namba. Mtu akijua namba, si rahisi kuambiwa pishi moja ni tatu...*
Maneno yaliishia hapo.
Bi. Rehema alishika shanga mikononi. Hakulia mbele ya Bakari. Alimuuliza, “Ulikuwa naye alipokufa?”
“Ndiyo.”
“Alisema nini?”
“Alisema fimbo yake ifikishwe nyumbani. Na aliniambia siku moja mtu atauliza magunia yaliyopotea.”
Neema alikaza taya. “Kwa nini hukusema mapema?”
“Kwa sababu Mtemi alinilipa, kisha akanikopesha. Nilipokuwa tayari kusema, nilikuwa na deni kubwa kiasi kwamba angechukua kila kitu. Nilitumia familia yangu kama sababu. Labda ilikuwa sababu. Labda ilikuwa kivuli.”
Bi. Rehema alisema, “Huwezi kurudisha mume wangu.”
“Najua.”
“Na hatutakupa msamaha ili ujisikie mwepesi.”
Bakari akainamisha kichwa. “Sikutarajia.”
“Lakini utaonyesha kaburi.”
Waliondoka siku tatu baadaye: Neema, Bi. Rehema, Hamisi, Mzee Salim na Bakari. Safari ilikuwa ileile ambayo Neema aliwahi kufuata hadi Miamba, lakini sasa hakuwa msichana asiye na fedha. Alikuwa na punda, chakula, walinzi wawili na watu waliomjua katika kila kituo.
Walifika kwenye bonde la mkuyu uliopasuka. Bakari aliwaongoza hadi kilima kidogo chenye mawe matatu. Hakukuwa na jina.
Bi. Rehema alipiga magoti na kuweka shanga moja juu ya jiwe. Nyingine akaweka shingoni.
Neema aliweka fimbo ya Juma ardhini, lakini hakuiache. Fimbo ilikuwa imetoka hapo na kurudi nyumbani; sasa ilikuwa sehemu ya kazi ambayo baba yake hakuiona ikikamilika.
Mzee Salim alisema maneno ya dua. Hamisi na walinzi wakajenga alama ya mawe. Kwenye kipande cha mbao, Neema aliandika:
**JUMA, MPIMAJI ALIYEKATAA HESABU YA UONGO.**
Bi. Rehema akaongeza, “Mume na baba.”
Neema akaandika pia.
Waliporudi Mbuyuni, alipeleka vipande vya hesabu kwenye darasa la Mzee Salim. Hakuvificha tena. Aliwaonyesha watoto jinsi alama moja ya uongo ilivyoweza kuchukua nafaka ya wakulima, na jinsi nakala iliyofichwa ndani ya fimbo ilivyoweza kusubiri miaka mpaka mtu ajifunze kuisoma.
Kito aliuliza, “Kwa hiyo baba yako ndiye alianza yote?”
Neema akafikiri.
“Alianza swali lake,” alisema. “Mama yangu alinifanya niishi. Salim alinifundisha. Naliaka alisimama nami. Watu wa ghala walijenga. Hakuna mtu mmoja aliyeanza yote.”
“Lakini ghala lina jina lako,” mtoto mwingine alisema.
“Ndiyo maana majina yanaweza kudanganya kama vipimo.”
Baadaye aliagiza ubao mpya juu ya darasa:
**NYUMBA YA HESABU YA MBUYUNI.**
Si nyumba ya Juma. Si ya Neema. Ya mji.
Usiku huo, Hamisi alimkuta mbele ya ghala akiwa ameshika bangili yake ya shaba.
“Umerudi na fimbo,” alisema.
“Ndiyo.”
“Na swali lako?”
“Limepata jibu lisiloweza kubadilisha yaliyotokea.”
“Majibu mengi yako hivyo.”
Neema akatazama soko. “Lakini yanaweza kubadilisha kinachotokea baadaye.”
Hamisi alikaa karibu naye. Hakumuuliza swali lile jingine. Hakukuwa na haraka.
Kwa miaka mingi, Neema alidhani lazima ajenge maisha makubwa ili kuthibitisha baba yake hakufa bure.
Sasa alielewa kuwa maisha ya mtu hayakuwa deni ambalo mtoto wake lazima alipe.
Alikuwa huru kumkumbuka bila kuishi ndani ya kivuli chake.
---
Jioni moja, baada ya soko kufungwa, Neema alikaa mbele ya ghala lake.
Jua lilizama nyuma ya mibuyu, na vumbi la msafara wa mwisho lilielea juu ya njia likiwaka kwa rangi ya dhahabu. Kutoka darasani, sauti za watoto zilisikika zikikariri namba.
Bi. Rehema alikuja na kuketi karibu naye. Nywele zake sasa zilikuwa na mvi nyingi, lakini mikono yake bado ilijua kuufanya unyasi kuwa kikapu imara.
“Baba yako angejivunia,” alisema.
Neema akatazama pishi lililowekwa mlangoni.
“Hakuniachia mali.”
“Alikuachia maneno.”
“Na wewe uliniachia sababu ya kuyatumia.”
Bi. Rehema akatabasamu. “Homa yangu?”
“Njaa yetu.”
Mbele yao, Mama Naliaka alikuwa akibishana na mfanyabiashara kuhusu jiwe la mizani. Mzee Salim alisimama mlangoni mwa darasa, akisikiliza watoto walipokosea na kujirekebisha. Chifu Baraka alipita kuelekea kisima cha pili bila walinzi wengi kama zamani.
Mbuyuni ilikuwa bado na vumbi. Bado kulikuwa na miaka ya mavuno mabaya, magonjwa na misafara iliyochelewa. Hakuna kipimo kilichoweza kuondoa kila huzuni.
Lakini sasa watu walijua kiasi cha nafaka walichouza. Walijua deni walilokubali. Walijua muhuri unaweza kuulizwa swali. Walijua maarifa hayakuwa mali ya tajiri, mzee au mwanaume pekee.
Neema alikuwa amejifunza kwamba umasikini haumfanyi mtu kuwa mdogo.
Hofu ndiyo humfanya mtu ajione mdogo.
Na utajiri mkubwa hauanzi kila mara kwa dhahabu, ardhi au mifugo. Wakati mwingine huanza kwa konzi ya maji, alama kwenye ubao, na mtu mmoja anayekataa kuambiwa kwamba uongo ni kawaida.
Mtoto mdogo alikimbia kutoka darasani akiwa na pishi la mfano mikononi.
“Neema!” aliita. “Nitajuaje kama hiki ni sahihi?”
Neema akachukua chombo hicho. Akakiweka chini kati yao.
“Usiniulize mimi kwanza,” alisema. “Leta maji. Leta kipimo kingine. Halafu ujionee.”
Mtoto akakimbia kwenda kisimani.
Bi. Rehema akamwangalia binti yake. “Hilo ndilo jibu lako la mwisho?”
Neema akatikisa kichwa.
“Hakuna jibu la mwisho.”
Akatizama soko ambalo zamani lilikuwa mali ya sauti chache na hofu nyingi.
“Kuna kipimo cha mwisho tu—kile ambacho kinaweza kujaribiwa na kila mtu.”
Usiku ulipoingia, taa ziliwashwa mbele ya maghala. Watu walifunga biashara zao na kurudi nyumbani. Pishi yenye muhuri ilibaki mlangoni, si kama ishara ya mamlaka ya Neema, bali kama ahadi ambayo hata yeye alipaswa kuitii.
Juu ya mlango, maneno yale yale yalionekana katika mwanga wa taa:
**KIPIMO KIMOJA KWA WOTE.**
## MWISHO