Darasa la Mzee Salim lilipojaa, watoto walianza kukaa nje ya mlango na kuandika kwenye udongo. Wengine walitoka familia za wakulima, wengine walikuwa watoto wa wapagazi, wachuuzi na watumishi wa zamani wa Mtemi. Kwa mara ya kwanza, elimu ya namba haikufungwa ndani ya nyumba ya karani.
Mzee Salim alikuwa amezeeka. Sauti yake ilipungua na macho yake yakawa dhaifu zaidi. Kito, ambaye sasa aliweza kusoma mikataba na kujumlisha biashara za msafara, alianza kumsaidia. Pendo alifundisha watoto wadogo majina ya bidhaa na alama za ujazo.
Siku moja, watoto wawili waligombana kuhusu jiwe la mizani. Mmoja alisema jiwe lenye muhuri lazima liwe sahihi. Mwingine alisema hata muhuri unaweza kutumiwa kusema uongo.
Neema aliwasikia na kuweka mawe mawili mezani.
“Msibishane kwa majina,” alisema. “Yajaribuni.”
Walitengeneza mizani ya kamba na kugundua jiwe lenye muhuri lilikuwa limechakaa upande mmoja, hivyo uzito wake umepungua.
Mtoto wa kwanza alionekana kuvunjika moyo. “Basi muhuri hauna maana?”
“Una maana,” Neema akasema. “Unatuambia mtu aliwahi kukagua. Lakini hautuambii kitu hakijabadilika tangu wakati huo.”
Kuanzia siku hiyo, vipimo vya soko vilikaguliwa kila mwezi, si mara moja tu. Tarehe ya ukaguzi iliandikwa pembeni. Watoto walipewa kazi ya kuleta maji na kulinganisha nakala, chini ya usimamizi wa watu wazima.
Baadhi ya wafanyabiashara hawakupenda watoto kuwa karibu na hesabu zao.
“Watoto watasambaza siri,” walisema.
Kito akajibu, “Bei inayohitaji mtoto asiione huenda si bei nzuri.”
Neema alijificha tabasamu. Alikumbuka kijana mdogo aliyewahi kuleta kipande cha muhogo nyumbani kwao. Sasa Kito alikuwa na sauti ambayo hata wafanyabiashara waliisikia.
Darasa lilipanuka kuwa nyumba ndogo yenye paa la udongo. Ghala lilitoa mbao; Chifu akatoa sehemu ya ushuru; Rashid akaleta karatasi chache kutoka pwani, bidhaa ya gharama kubwa ambayo ilitumiwa kwa mafunzo ya juu. Watoto wengi waliendelea kutumia vibao na udongo.
Mzee Salim alipendekeza wasifundishe hesabu peke yake. “Mtu anaweza kujua kujumlisha na bado akawa mwizi bora,” alisema.
Kwa hiyo walifundisha mikataba, ushahidi, kusoma kwa sauti na sababu ya kuweka nakala. Waliwapa watoto migogoro ya mfano: mkulima amekopa pishi tano; mvua imeharibu nusu ya mavuno; ni masharti gani yanayoweza kumlinda mkopeshaji bila kuchukua ardhi yote? Majibu yalitofautiana, na watoto walijifunza kwamba hesabu sahihi bado inaweza kutumiwa kwa uamuzi usio wa haki.
Pendo aliandika sentensi ukutani:
**NAMBA HUSEMA KIASI. WATU HUAMUA MAANA.**
Mwaka uliofuata, wanafunzi watatu walienda kufanya ukarani katika miji jirani. Mmoja alikuwa msichana wa Mama Tunu. Mtemi aliposikia, alisema Mbuyuni inawafundisha watoto wa maskini kutoridhika na nafasi yao.
Bi. Rehema akajibu, “Ndiyo. Hiyo ndiyo kazi ya darasa.”
Miaka michache baadaye, Mzee Salim alikabidhi mafundisho ya kila siku kwa Kito. Alikuwa bado anakaa mlangoni, akisikiliza watoto walipokosea na kuwarekebisha kwa sauti iliyokuwa imepungua lakini haikupoteza ukali wake.
Siku ya kukabidhi darasa, wanafunzi walileta vijiti vyenye namba walizojifunza kwanza. Neema aliweka pishi la zamani la baba yake mezani, kisha akalirudisha sokoni jioni.
“Kwa nini huliachi darasani kama kumbukumbu?” Kito aliuliza.
“Kwa sababu kumbukumbu yake si chombo kinachotazamwa,” alisema. “Ni chombo kinachotumiwa.”
Kito akawa mwalimu mkuu wa Nyumba ya Hesabu. Pendo akasimamia kumbukumbu za maji na chakula. Watoto wapya hawakumjua Neema kama msichana aliyekataliwa pishi moja. Walimjua kama mfanyabiashara mwenye ghala kubwa.
Hilo lilimkumbusha kwamba hadithi za ushindi zinaweza kuficha njaa iliyozianzisha.
Kila mwaka aliwaambia wanafunzi kuhusu bakuli tupu, fimbo ya Juma na siku ambayo maji hayakufika kwenye alama.
Si ili wamwabudu.
Ili wajue mfumo wowote, hata ule alioujenga, ungeweza kupotoka ikiwa kizazi kingine kingeacha kuuliza.
---
Miaka saba ilipita tangu Neema akataliwe pishi ya mtama mbele ya ghala la Mtemi.
Sasa alikuwa na ghala kubwa zaidi mjini, wafanyakazi ishirini na mikataba ya biashara na miji minne. Nyumba ya Bi. Rehema ilikuwa na paa lisilovuja. Nyuma ya ghala, Mzee Salim alikuwa na chumba chake na darasa lenye madawati ya mbao.
Lakini Neema hakusahau siku za uji mwembamba.
Kila mwaka, kabla ya kuuza nafaka ya ziada, aliweka sehemu ya akiba ambayo haikuguswa isipokuwa bei ya chakula ipande zaidi ya kiwango kilichokubaliwa na baraza.
Mtemi, kwa upande mwingine, alikuwa amebaki na ghala moja.
Baada ya hukumu, washirika wengi walimwacha. Alijaribu kufanya biashara kama zamani, lakini wakulima walipima kabla ya kuuza na walijua kusoma madeni. Hakufa maskini, lakini utajiri wake ulipungua kila mwaka.
Siku moja, alifika katika Ghala la Neema akiwa amevaa joho lililofifia.
Wafanyakazi walinyamaza.
“Nahitaji mkopo wa nafaka,” alisema.
Neema alimtazama bila kusema.
“Pishi ishirini. Msafara wangu utarudi baada ya miezi mitatu.”
Neema alikumbuka maziwa yenye asali, sarafu zake mbili za shaba na mama yake akitetemeka kwa homa.
Alikumbuka sauti ya Mtemi:
*Hiyo ndiyo bei ya njaa.*
“Dhamana yako ni nini?” aliuliza.
“Nyumba yangu ya pili.”
“Sitaki nyumba yako.”
Mtemi akakunja uso. “Basi unataka nini? Niambie gharama ya kunidhalilisha, nilipe.”
Neema akavuta pishi lenye muhuri wa soko na kuliweka kati yao.
“Utakopa pishi ishirini. Utarudisha pishi ishirini na mbili baada ya msafara wako kurudi.”
Mtemi alionekana kushangaa. “Mbili tu?”
“Faida inatosha.”
“Unaweza kuchukua mara tatu. Hakuna atakayekulaumu.”
“Njaa ya mtu si shamba la kulima.”
Kwa mara ya kwanza, uso wa Mtemi ulionyesha kitu kisichokuwa hasira wala majivuno. Labda ilikuwa aibu. Labda uchovu.
“Kwa nini unanisaidia?” aliuliza.
“Sikusaidii kwa sababu umekuwa mwema. Nakupa masharti yale yale ambayo ningempa mtu mwingine.”
“Huo ndio kisasi chako?”
“Hapana. Hiki ndicho kipimo changu.”
Neema alimwita karani. Makubaliano yaliandikwa na kusomwa kwa sauti. Mtemi aliweka alama yake mbele ya mashahidi wawili.
Kabla hajaondoka, Neema akasema, “Kuna sharti moja zaidi.”
Mtemi akasimama.
“Wakati wa kukopa na wakati wa kulipa, tutatumia pishi hii.”
Akaisukuma mbele yake.
“Kipimo kimoja kwa wote.”
Mtemi akainamisha kichwa.
Baada ya miezi mitatu, alirudisha pishi ishirini na mbili, bila kupunguza hata punje moja.
Hakushukuru. Neema hakuhitaji ashukuru.
Wakati mwingine ushindi mkubwa haukuwa kumfanya adui apige magoti.
Ulikuwa kujua kwamba, ukipewa nafasi ya kuwa kama yeye, umechagua kutokuwa.
---