Baada ya hukumu ya Liwali Hamadi, soko lilijaa nyimbo na vigelegele. Watu walimletea Neema maziwa, matunda makavu na kitambaa kipya. Watoto walikimbia wakipiga pishi ndogo kama ngoma.
Lakini siku tatu baadaye, wafanyabiashara sita walifunga maduka yao.
Walisema hawatafanya biashara chini ya kanuni mpya za vipimo na madeni. Wengine waliondoka kwenda miji jirani. Bei ya chumvi na mafuta ikapanda. Watu waliokuwa wameshangilia walianza kuuliza kama ushindi wao ulikuwa ghali mno.
Mtemi hakuhitaji hata kuzungumza. Alikaa nyumbani na kusubiri lawama zigeuke.
Chifu Baraka alimwita Neema.
“Liwali ameondoka. Sasa lazima tuishi na uamuzi wake,” alisema. “Ukikaza kila kanuni mara moja, soko litakufa.”
“Na tukizilegeza, zitakufa kimya.”
“Basi tafuta njia ya kati.”
Neema alichukia maneno hayo kwa sababu mara nyingi yalitumika kumaanisha maskini wakubali nusu ya haki. Lakini alijua biashara haiwezi kuendeshwa kwa hasira pekee.
Aliwaita wafanyabiashara waliobaki. Walisema gharama ya kutengeneza vipimo vipya na kuweka nakala za mikataba ilikuwa kubwa. Wengine hawakujua kuandika. Mmoja alisema anaweza kusubiri siku nzima karani akisoma deni moja.
Badala ya kuwadharau, Neema akatengeneza kipindi cha miezi mitatu. Ghala liliwakopesha vipimo vilivyoidhinishwa. Darasa la Mzee Salim likafundisha makarani wapya. Mikataba midogo ikatumia vijiti badala ya ubao mrefu. Ada ndogo ya soko ikalipia ukaguzi.
Wafanyabiashara wawili walirudi.
Wengine walibaki nje kwa sababu tatizo lao halikuwa gharama; lilikuwa kupoteza uwezo wa kudanganya. Neema hakuwafuatilia.
Lakini ushindi ulikuwa na bei nyingine.
Bakari mdogo alihukumiwa kufanya kazi ya miaka mitatu na kulipa sehemu ya hasara. Watu wa familia yake walimlaumu Neema. Amani alipoteza marafiki wengi kwa kutoa ushahidi. Pendo na baba yake walihamia karibu na ghala kwa sababu walihofia kulipiziwa kisasi. Chifu alikosana na sehemu ya ukoo wake. Mzee Salim alianza kushtuka kila mtu alipogonga mlango usiku.
Hamisi alipendekeza Neema apumzike siku moja.
“Uamuzi wa Liwali haukuleta mapumziko,” alisema.
“Ndiyo maana mwili wako lazima uyatafute.”
“Watu wanahitaji—”
“Watu watakuhitaji hata ukifa.”
Maneno hayo yalimkera. “Unataka nifanye nini? Niketi chini wakati soko linayumba?”
“Nataka ujue tofauti kati ya kuwa muhimu na kutaka kila kitu kipite mikononi mwako.”
Neema aliondoka akiwa na hasira. Baadaye aligundua Hamisi alisema kile kile alichokuwa akisema kuhusu Chifu, Mtemi na muhuri.
Siku iliyofuata, alikabidhi ukaguzi wa soko kwa Mama Naliaka na Amani. Yeye alibaki nyumbani na Bi. Rehema. Walifuma kikapu pamoja, jambo ambalo hakuwa amefanya kwa miezi mingi.
Mikono yake ilikuwa mibaya kuliko alivyokumbuka. Alikaza unyasi sana, ukavunjika.
Mama yake akacheka. “Unaweza kushinda wafanyabiashara lakini umeshindwa na jani.”
Neema akacheka pia, kisha bila kutarajia akaanza kulia.
Alilia kwa Baraka mdogo, kwa baba yake, kwa Mzee Salim, kwa hofu ya kila usiku na kwa watu waliotarajia awe na jibu kila mara. Bi. Rehema hakumwambia aache. Aliendelea kufuma mpaka kilio kilipopungua.
Jioni, Hamisi alileta habari ya soko. Hakusema “nilikwambia.” Alikaa nje na kurekebisha mkanda wa kikapu.
“Ulikuwa sahihi,” Neema alisema.
“Ni siku ya kihistoria.”
“Usiharibu.”
Waliketi kimya.
Neema alielewa kwamba taasisi haikuwa imara mpaka ingeweza kufanya kazi wakati yeye hayupo. Wiki iliyofuata, wasimamizi watatu walianza kubadilishana zamu. Maamuzi makubwa yaliwekwa kwenye mkutano wa mwezi. Daftari lilipewa nakala zaidi.
Mtemi alikuwa amejenga utajiri ambao ulianguka kila alipokosa kushika kamba.
Neema alitaka kujenga kitu ambacho kingeendelea hata akifungua mkono.
Hiyo ndiyo bei ya ushindi aliyokuwa tayari kulipa: kutokuwa kitovu cha kila jambo alilosaidia kuanzisha.
---
Mwaka uliofuata ulikuwa wa kazi kuliko sherehe.
Wanachama wa ghala walitengeneza mifereji midogo ya kuhifadhi maji ya mvua. Walichagua mbegu zilizostahimili ukame. Wakulima waliokuwa na ng’ombe waliwakopesha wale ambao hawakuwa nao kwa malipo ya sehemu ndogo ya mavuno, si nusu ya shamba.
Neema alitembea kutoka kijiji hadi kijiji akiandika makubaliano.
Alijifunza kwamba uaminifu haukuwa hisia tu. Ulihitaji tarehe, mashahidi, alama na njia ya kurekebisha kosa. Watu wazuri wangeweza kusahau. Watu wenye njaa wangeweza kubadilika. Hesabu wazi ziliwalinda wote.
Mavuno yalipofika, hayakuwa makubwa, lakini yalitosha.
Ghala lilimlipa Rashid nusu ya deni kama walivyokubaliana. Rashid alipokea bila kudai zaidi.
“Ningeweza kuwatoza bei kubwa wakati wa njaa,” alisema.
“Na ungepata fedha mara moja,” Neema akajibu.
“Lakini sasa nina soko la miaka mingi.”
“Huo ndio utofauti kati ya kula mbegu na kupanda.”
Rashid alianza kuleta chumvi, vitambaa na zana za chuma kwa bei iliyokubaliwa mapema. Ghala liliuza nafaka ya wanachama kwa pamoja, likakata kiasi kidogo kwa matengenezo na akiba ya dharura.
Neema hakuchukua faida yote kwa ajili yake. Alipokea mshahara wa usimamizi na kununua magunia matano ya mtama kwa akiba yake binafsi.
Bi. Rehema alipoona magunia hayo, alisema, “Haya ndiyo mali yako ya kwanza.”
“Vikapu vyako vilikuwa mali yetu ya kwanza.”
“Vikapu vilinunua siku. Magunia haya yanaweza kununua mwaka.”
Neema hakuuza wakati wa mavuno, bei ikiwa chini. Aliyahifadhi. Miezi minne baadaye, kijiji cha kusini kilikosa nafaka kwa sababu ya mafuriko. Aliuza magunia yake huko kwa bei nzuri—si bei ya njaa, bali bei iliyolipia usafiri, hatari na faida ya haki.
Kwa fedha hiyo alinunua magunia kumi na mawili.
Mwaka uliofuata akawa na ishirini na moja.
Aliendelea kufanya kazi ya vipimo, lakini sasa pia akawa mfanyabiashara.
Baadhi ya watu walinong’ona kwamba amekuwa kama Mtemi.
Siku moja, mkulima alimwambia hilo moja kwa moja.
“Ulinunua bei ikiwa chini, ukauza ikiwa juu. Tofauti yako ni nini?”
Neema hakukasirika.
“Tofauti si kwamba napata faida,” alisema. “Tofauti ni kwamba hukuambiwi pishi yako ni nane wakati ni kumi. Unajua bei kabla hujauza. Unaweza kukataa. Na wakati wa njaa, hatutumii tumbo lako kuchukua shamba lako.”
Mkulima akafikiri, kisha akasema, “Basi andika hayo kwenye ukuta.”
Neema alifanya hivyo.
Juu ya mlango wa ghala jipya, yaliandikwa masharti manne:
**KIPIMO KIMOJA. BEI INAYOTANGAZWA. DENI LINALOSOMEKA. HAKUNA MTU KUWEKWA DHAMANA.**
Wafanyabiashara kutoka miji mingine walianza kuja Mbuyuni. Walijua hawatapewa pishi ndogo, lakini pia hawatauzia kwa jiwe la uzito wa uongo. Migogoro ilipungua. Misafara ilikaa kwa muda mrefu. Wapishi, wafuma mikeka, wachongaji na wafugaji walipata wanunuzi zaidi.
Mbuyuni haukuwa tajiri ghafla.
Lakini watoto wachache walilala bila chakula. Familia chache zilipoteza ardhi kwa pishi moja la nafaka. Watu wengi walijua kusoma namba kuliko miaka miwili iliyopita.
Mzee Salim aliendesha darasa chini ya mkwaju. Bi. Rehema alifundisha wanawake kutengeneza vyombo vya kuhifadhi nafaka. Mama Naliaka akawa mmoja wa wasimamizi watatu wa vipimo.
Chifu Baraka, ambaye mwanzoni alihisi mamlaka yake imepungua, aligundua ushuru wa haki ulikusanya zaidi kuliko ushuru wa hofu. Biashara ilipoongezeka, baraza lilijenga kisima cha pili.
Siku ya kukifungua, Chifu alisema mbele ya watu, “Maji haya ni zawadi ya baraza.”
Mama Naliaka akapaza sauti, “Na ya kodi zetu!”
Watu wakacheka.
Chifu alitaka kukasirika, lakini mwishowe naye akacheka.
Mamlaka ilikuwa imeanza kujifunza kusikiliza.
---