Njaa ilipodumu, magonjwa yaliyokuwa madogo yakawa makubwa.
Kikohozi kilichopaswa kuisha baada ya siku chache kilikaa kwa majuma. Vidonda havikupona. Watoto walipata homa baada ya kunywa maji machafu kwenye mashimo ya mifugo. Mzee wa dawa, Bibi Amina, alifika kwenye kituo cha uji kila asubuhi akiwa na vikapu vya majani, mizizi na chupa ndogo za mafuta.
“Chakula ni dawa ya kwanza,” alisema. “Lakini kwa kuwa hamna ya kutosha, tutalinda kile kilichobaki mwilini.”
Aliwafundisha kuchemsha maji, kutenganisha wagonjwa wenye kuhara na kutotumia mzizi mmoja uliokuwa na sumu bila kuuloweka usiku mzima. Neema akaongeza alama kwenye daftari la uji: mtoto mwenye homa, mama anayenyonyesha, mzee asiyeweza kutembea.
Baadhi ya watu walikasirika kwamba wagonjwa walipata sehemu kubwa.
“Wote tuna njaa,” mwanamume mmoja alisema.
Bibi Amina akamjibu, “Ndiyo. Lakini moto ukianza paa moja, humwagi maji sawa kila nyumba.”
Neema alikumbuka kauli hiyo alipogawa akiba. Usawa wa pishi haukuwa daima haki ya mahitaji.
Siku moja watu wanne waliletwa baada ya kula mizizi ya porini. Wawili walitapika, mmoja alikuwa hawezi kuona vizuri, na mtoto mdogo alikuwa amepoteza fahamu. Bibi Amina aliwaagiza wapewe maji mengi na dawa ya mkaa. Mtoto aliishi, lakini mama yake alikufa kabla ya jioni.
Habari ilienea kwamba ghala linawapa watu chakula chenye sumu. Mtemi hakusema wazi, lakini watu wake walinong’ona sokoni. Neema alifanya uchunguzi hadharani. Mizizi ilitoka porini, si kwenye ghala. Familia ilikuwa imeichanganya na unga ili kuongeza kiasi.
Badala ya kulaumu, waliunda vikundi vya kutambua mimea salama. Watoto walikatazwa kuchimba peke yao. Bibi Amina alichora alama za majani hatari kwenye ubao.
Rashid aliporudi kutoka Kizinga, alileta chumvi ya dawa na maharagwe. Pia alileta habari kwamba miji mingine ilikuwa imefunga wagonjwa nje ya malango kwa hofu ya maradhi.
“Tutafanya nini yakifika?” Chifu akauliza.
Neema alisema, “Tutatenga nyumba ya matibabu karibu na kisima cha zamani. Hatutafukuza wagonjwa barabarani.”
“Na nani atalipa?”
“Baraza, ghala na misafara inayotumia soko.”
Rashid alikubali ada ndogo kwa kila msafara ikiwa nyumba hiyo pia ingewahudumia wapagazi. Wafanyabiashara wengine waliona ni mzigo mpaka homa ilipoingia katika msafara mmoja na kuzuia safari kwa siku saba. Baada ya hapo hawakulalamika sana.
Bi. Rehema, ambaye alijua udhaifu wa kuugua bila chakula, alifanya zamu katika nyumba ya matibabu. Neema aliogopa homa irudi, lakini mama yake alisema, “Ulinipigania nilipokuwa kitandani. Usinifunge sasa nimeweza kusimama.”
Nyumba haikuwa hospitali kubwa. Ilikuwa vyumba viwili vya udongo, vitanda vya mikeka, maji safi na watu walioandika nani alipokea nini. Lakini ilizuia dawa kuuzwa kwa bei ya njaa na kufanya wagonjwa wasipotee bila majina.
Neema alielewa kwamba soko la haki haliwezi kuwa na kipimo sahihi cha nafaka huku mwili wa mtu ukiachwa nje ya hesabu.
Uhai nao ulikuwa na mahitaji tofauti.
Na wakati mwingine kipimo cha mwisho hakikuwa pishi, bali bakuli la maji lililofika kwa mtu kabla pumzi yake haijaisha.
---
Ndani ya siku kumi, watoto walianza kuvimba matumbo. Wazee walikaa kivulini ili kuokoa nguvu. Watu walichimba mizizi iliyokuwa kawaida chakula cha mbuzi.
Ghala la wanawake lilianza kugawa uji kila asubuhi. Kila familia ilipokea kiasi kulingana na idadi ya watoto na wazee. Neema alisisitiza majina yasomwe mbele ya watu ili hakuna mtu achukue mara mbili.
Mtemi alifungua duka lake saa chache kila siku. Bei yake ilikuwa pishi moja la mtama kwa mbuzi mmoja, au pishi moja kwa siku kumi za kazi.
Watu walipanga foleni.
Neema aliwaona wanaume waliowahi kumcheka wakitia alama za vidole kwenye mikataba ambayo hawakuweza kusoma.
Alikwenda kwa Chifu.
“Fungua mapango.”
“Yana hati.”
“Hati imeandikwa kwa muhuri wa mpwa wako baada ya kuondolewa mamlakani.”
“Bado ni damu yangu.”
“Na wanaokufa ni watu wako.”
Chifu alikaza taya. “Ukivunja ghala la mfanyabiashara bila sheria, kesho hakuna msafara utakaotuamini.”
“Wakituamini kwa sababu tunalinda nafaka iliyofichwa wakati watoto wanakufa, uaminifu huo una thamani gani?”
Chifu akamkaribia. “Unataka nini hasa, Neema? Kiti changu?”
Neema alishangaa, kisha akatambua. Chifu hakuona tu ghala au njaa. Aliona watu waliomsikiliza msichana maskini kuliko walivyomsikiliza yeye.
“Sitaki kiti chako,” alisema. “Nataka usikikalia juu ya makaburi.”
Chifu alimfukuza barazani.
Jioni hiyo, Rashid bin Suleiman aliwasili na wapagazi wachache. Hakuwa na msafara mkubwa; alikuwa ametangulia kutoka mji wa Kizinga, ambako kulikuwa na akiba ya muhogo na ulezi.
“Nimesikia Mbuyuni ina njaa,” alisema.
“Tuna njaa na nafaka iliyofichwa,” Neema akajibu.
Rashid alisikiliza habari ya mapango.
“Ninaweza kuleta pishi mia sita kutoka Kizinga ndani ya siku kumi na nne,” alisema. “Lakini nahitaji malipo ya fedha au dhamana.”
“Hatuna fedha za kutosha.”
“Ghala lenu lina wanachama wangapi?”
“Mia moja na kumi na tatu.”
“Wakiweka dhamana ya mavuno yajayo?”
“Hatujui kama mvua itanyesha.”
“Biashara ni hatari.”
“Hatari inayokulipa wewe hata tukifa si biashara. Ni mtego.”
Rashid akatabasamu kwa uchovu. “Bado una ulimi uleule.”
“Na bado una macho yanayohesabu kila pumzi.”
Baada ya mazungumzo marefu, walikubaliana: Rashid angeleta nafaka; ghala lingelipa nusu baada ya miezi sita na nusu nyingine baada ya mwaka, bila kuchukua ardhi au watu kama dhamana. Badala yake, angepewa haki ya kununua sehemu ya ziada ya mavuno kwa bei ya soko, si bei iliyowekwa mapema.
Mzee Salim aliandika makubaliano. Yalisomwa kwa sauti mbele ya wanachama.
“Kwa nini anakubali?” Mama Naliaka aliuliza baadaye.
“Kwa sababu akituokoa leo, tutafanya biashara naye kesho,” Neema alisema. “Si kila faida ni wizi. Tofauti ni kama pande zote zinaweza kusema hapana.”
Rashid aliondoka usiku huo.
Lakini Mtemi alikuwa amesikia mpango wao.
Siku mbili baadaye, wajumbe walifika kutoka Kizinga wakisema njia ya mashariki imefungwa na watu wenye silaha. Walidai Chifu Baraka amepiga marufuku nafaka kuingia bila ushuru mkubwa wa dharura.
Chifu alikana kutoa amri hiyo.
Muhuri uliokuwa kwenye ujumbe ulikuwa wake.
Kwa mara nyingine, muhuri halisi ulikuwa umetumiwa kusema uongo.
Jabali alikuwa amerudi.
---