Saa tatu na dakika ishirini usiku, simu ya Juma Mtemi ilitoa mlio ambao ulikuwa umeanza kumfanya akose usingizi. Mlio huo haukuwa wa kawaida wa ujumbe wa WhatsApp. Ulikuwa mfupi, mkali, kama mtu aliyegonga mlango kwa hasira. Juma alikuwa amekaa kwenye meza ya sebule akihesabu bei za paneli za solar kwa mteja wa kesho. Amina, mke wake, alikuwa jikoni akifunga mabaki ya wali kwenye chombo. Kwenye skrini kulitokea ujumbe wa KukuaPlus: WITHDRAWAL TEMPORARILY PAUSED. TO UNLOCK, DEPOSIT 20% OF REQUESTED AMOUNT.
Juma alisoma mara mbili. Chini ya ujumbe kulikuwa na kitufe cha “Secure Access”, na saa ya kukamilisha hatua hiyo ilisema dakika arobaini na tano. Alikuwa tayari ametoa pesa mara tatu ndani ya mwezi huo. Mara ya kwanza alikuwa ameingiza laki mbili na kutoa laki mbili na elfu thelathini. Mara ya pili alikuwa ametoa faida ndogo. Mara ya tatu, alimtumia Halima picha ya salio na kusema, “Hii si hadithi ya group tu. Nimejaribu mwenyewe.”
Alifungua group la familia. Ujumbe wa Halima ulikuwa umefika sekunde chache baada ya taarifa ya lock.
Juma, usinitumie tena “subiri kidogo”. Nimefika.
Kabla hajajibu, mlango wa mbele ukafunguliwa kwa nguvu. Halima aliingia akiwa ameshika karatasi iliyokunjwa mara mbili. Nyuma yake Amina alitoka jikoni na kitambaa mkononi. Juma alijua kwa namna Halima alivyofunga mlango kwamba hakuwa amekuja kuomba ushauri. Alikuwa amekuja na hukumu ambayo bado haijapata maneno.
“Uliiona?” Halima aliuliza.
“Nimeiona sasa hivi. Wamepause withdrawals. Support wanasema—”
“Usitaje support.” Halima aliweka karatasi mezani. “Tazama hii kwanza.”
Karatasi hiyo ilikuwa imechapishwa kwa wino wenye mistari midogo ya kijani na bluu. Juma aliitazama bila kuigusa. Kichwa chake kilisema REFERRAL COMMISSION SUMMARY. Chini yake kulikuwa na safu za majina, tarehe, kiasi cha deposit na namba iliyoandikwa REWARD TO REFERRER. Jina lake lilirudiwa mara nyingi kuliko alivyotarajia.
Juma akavuta karatasi karibu. “Hii imetoka wapi?”
“Nilitumwa na namba ambayo haijajiunga na group letu.” Halima akasimama upande wa pili wa meza. “Nilidhani ni uongo. Nikaangalia tarehe. Hizi ni deposits zangu. Hizi ni za Musa. Hizi ni za Saidi. Na kila mmoja ana mstari unaosema wewe ulipata commission.”
Amina hakusema chochote. Alimtazama Juma, kisha jedwali, halafu tena Juma. Macho yake hayakuwa na hasira ya mtu aliyepata jibu. Yalikuwa na utulivu wa mtu aliyepata swali kubwa kuliko alivyotegemea.
“Sijawahi kuona hiyo,” Juma alisema.
“Lakini jina lako lipo.”
“Jina langu lipo kama referrer, si kama mtu aliyelipwa.”
Halima akacheka mara moja, bila furaha. “Tofauti hiyo iko wapi kwenye jedwali?”
Juma akainua simu yake. “Nitaingia account yangu.”
“Usifanye mabadiliko yoyote.”
“Sitafanya.”
“Usiweke top-up.”
“Sitaki kuweka top-up.”
“Basi kwa nini uliniambia jana niweke pesa zaidi ili nisipoteze nafasi?”
Juma alinyamaza. Jana alikuwa amesikia kutoka kwa Kelvin kwamba platform ilipata msongamano wa muda na withdrawal kubwa zingechelewa. Kelvin alikuwa amesema watu waliotuliza salio kwa top-up ndogo wangepita haraka. Juma hakumwambia Halima aweke kiasi halisi cha asilimia ishirini, lakini alimtumia ujumbe uliosema, “Usipanike. Ukipewa unlock step, tutaifuata kwa utaratibu.” Sasa maneno hayo yalikuwa mezani pamoja na karatasi.
“Nilikuambia usipanike,” Juma alisema. “Sikukwambia utume pesa bila kuona terms.”
“Ulinialika kwenye group ukiwa na screenshots za withdrawals zako.”
“Kwa sababu nilikuwa nimewithdraw.”
“Ulinialika kama kaka au kama mtu aliyekuwa ananufaika na watu wapya?”
Swali lile lilipiga meza kuliko ngumi. Amina alisogea karibu, lakini hakumgusa Juma. Juma alihisi kutaka kupindua karatasi ili asione jina lake. Badala yake, akafungua dashboard. Salio lake lilionekana limegawanyika: AVAILABLE BALANCE, REWARD BALANCE, PENDING WITHDRAWAL. Reward balance ilikuwa kubwa kuliko kiasi chochote alichowahi kufikiria. Lakini kwenye historia ya mobile money hakukuwa na muamala unaolingana na commission hiyo.
“Angalia,” Juma alisema, akizungusha simu. “Hii reward haijawahi kuingia kwangu. Ni namba kwenye dashboard.”
Halima hakuchukua simu. “Kwa nini hujawahi kuniambia account yako ina sehemu hiyo?”
“Kwa sababu sikujua inamaanisha nini. Nilifikiri ni points za ndani.”
“Ulisoma terms?”
Juma alifungua mdomo, kisha akaufunga. Alikuwa amesoma sehemu ya withdrawal, fees na minimum amount. Alikuwa amepitia haraka ukurasa wa referral kwa sababu Kelvin alimwambia mfumo ulikuwa wa kuwapa users bonus ya kawaida. Alikuwa amechukulia kutokutoa pesa kama ushahidi kwamba haikuwa pesa halisi. Hakuwa ameuliza kama namba hiyo ingeunda wajibu.
Amina alichukua karatasi kwa mkono mmoja. “Hii inaonyesha kiasi gani?”
“Si cash yangu,” Juma alisema.
“Halima hakuuliza kama ni cash yako. Ameuliza kwa nini kila alichoweka kinaonekana chini ya jina lako.”
Juma alisimama. “Nitawasiliana na Kelvin sasa hivi.”
Halima akaweka mkono juu ya simu yake. “Hapana. Kwanza hutaenda kwa mtu aliyekuingiza ili akuambie jedwali lina maana gani. Utahifadhi screenshot ya kila kitu. Kisha utaacha mtu mwingine aangalie.”
“Kelvin ndiye admin.”
“Na anaweza kufuta ujumbe.”
Amina akamtazama Halima kwa mara ya kwanza tangu aingie. “Unataka tufanye nini usiku huu?”
Halima akafungua simu yake na kuonyesha picha ya ujumbe uliokuja pamoja na jedwali. Uliandikwa: Usilipe unlock. Angalia referral map kwanza. Kisha kulikuwa na namba ya simu isiyojulikana.
“Juma,” Halima alisema, “hii si kesi ya kusubiri mfumo urudi. Hii ni kesi ya kujua tumekuwa ndani ya nini.”
Juma alikaa tena. Alianza kupiga screenshots: lock message, dashboard, reward balance, list ya referrals, na history ya withdrawals. Kila picha aliyohifadhi ilimfanya aone wazi zaidi jinsi alivyokuwa amewaambia watu wengine waamini kitu ambacho yeye mwenyewe hakuwa amekichunguza. Amina alileta daftari na kuandika tarehe. Halima akaweka karatasi karibu na simu, akalinganisha kila jina na kiasi.
Baada ya dakika kumi, Juma alipokea ujumbe wa Kelvin.
Usiingize hofu kwenye group. Weka top-up tu, tutafungua kila kitu.
Juma akauonyesha ujumbe huo bila kuuficha. Halima akasoma, kisha akamtazama.
“Utaenda kuwajibu nini?”
Juma alijua jibu la zamani lingekuwa, “Subirini, Kelvin anashughulikia.” Alijua pia kila dakika ambayo angechelewesha ukweli ingeongeza nafasi ya mtu mwingine kutuma pesa ya kufungua pesa iliyokwama.
“Sitawashauri mtu aweke top-up,” alisema. “Nitasema withdrawals zimefungwa, na kila mtu ahifadhi records zake.”
Halima hakutabasamu. “Hilo ni jambo la kwanza la maana ulilosema leo.”
Juma aliandika ujumbe kwenye group, akafuta sentensi mbili za kujitetea, kisha akatuma: STOP ALL TOP-UPS. SAVE SCREENSHOTS, STATEMENTS AND CHAT EXPORTS. DO NOT SEND MORE MONEY UNTIL WE UNDERSTAND THE TERMS.
Mara moja group likaanza kulipuka. Watu waliuliza kama Juma alikuwa amebadili msimamo. Mmoja akasema alikuwa tayari ametuma asilimia ishirini. Mwingine akamtumia ujumbe wa faragha akisema Juma amewaleta wote kwenye mtego.
Amina akakaa kwenye kiti pembeni yake. “Uliwaambia hii ni salama.”
“Nilijua withdrawals zilifanya ionekane salama.”
“Kuonekana na kuwa ni kitu kimoja?”
Juma alitazama karatasi iliyokuwa mezani. Jina lake lilikuwa kwenye kila safu, lakini pesa za commission hazikuonekana popote kwenye historia yake. Hapo ndipo alipoona tofauti iliyomuumiza zaidi: huenda hakulipwa, lakini huenda mfumo uliandika kila mtu aliyemleta kama faida yake.
Halima aliikunja karatasi, lakini hakuiweka mfukoni. Aliiacha mezani kama ushahidi ambao hakuna mtu angeuruhusu kutoweka. Juma alipoinua kona ya chini ili kuisoma vizuri, aliona jina la sender lililoandikwa kwa herufi ndogo chini ya jedwali—jina la mtu ambaye hakuwa Kelvin.
---