Saruji ilianza kushuka ndani ya tundu kama matope mazito. Kassim alisukuma mfuniko kwa bega, lakini kitu kizito kilikuwa kimewekwa juu. Salum, akiwa amechoka, aligonga ukuta wa bomba na kusema kulikuwa na vali ya hewa mita chache upande wa kushoto.
Wakati wa ujenzi, mafundi waliweza kutoka kupitia njia hiyo ikiwa lango kuu lilifungwa.
Tatizo lilikuwa kufikia vali hiyo kupitia bomba lililojaa maji.
Kiwelu alifunga kamera yake ndani ya mfuko wa plastiki na kupiga mbizi.
Kassim alimfuata. Walipapasa ukuta hadi walipopata gurudumu la chuma. Lilikuwa limefungwa kwa waya. Kiwelu alikata kwa kisu, kisha wote wawili wakazungusha. Hewa ilivuma kutoka upande mwingine, ikionyesha njia bado ilikuwa wazi.
Walipanda kwa zamu kwenye shimo lenye upana wa mtu mmoja. Upendo alimsaidia Salum. Halima alibeba kifaa cha satelaiti. Kassim alikuwa wa mwisho tena. Saruji ilijaza sehemu ya chini na kufunika njia waliyotoka.
Tundu la hewa lilitokea kwenye kichaka juu ya bwawa. Walipofungua kifuniko, walikuta mvua imeanza. Simu ya Halima ilikuwa na taarifa nyingi. Picha zao zilifika kwa mwandishi mmoja kabla ishara kukatika, lakini ujumbe haukuwa kamili. Kaskazi tayari ilikuwa imetoa taarifa kwamba watu wasiojulikana wamevamia bwawa na kuharibu vifaa vya usalama.
Lusekelo alikuwa ameweka vizuizi barabarani. Walitembea kupitia msitu hadi nyumba ya fundi mstaafu, Mzee Kondo. Aliwaficha na kumtibu Salum jeraha.
Salum alikiri video ya “kukiri rushwa” ilirekodiwa kwa kulazimishwa, lakini sehemu ya kwanza ilikuwa ya kweli.
“Nilipokea fedha,” alisema.
Kassim alisimama. Halima na wengine wakanyamaza.
“Kwa nini?”
“Mama yako alikuwa mgonjwa. Hospitali ilitaka malipo. Mrema alikuwa bado kijana wa kampuni ya ushauri. Alinipa pesa ili nisaini ramani iliyohamisha mpaka kwa mita mia mbili. Nilifanya.”
Kassim alihisi chumba kidogo. “Basi ulituuza.”
“Nilijaribu kurudisha. Niliweka daftari, vipimo vya maji, na karatasi ndani ya nguzo. Mtaalamu aliyenisaidia, Surveyor Juma Ndele, aliuawa kwenye ajali ya pikipiki.”
“Na ukanyamaza.”
“Ndiyo.”
Kassim alitaka kumwambia ukimya wake uliwafanya watu wa kijiji kupoteza ardhi na mtoto wake kumchukia. Lakini uso wa Salum haukutafuta msamaha. Alisema ukweli kama mtu anayekubali hukumu.
Upendo aliuliza kama fedha zinaweza kufuatiliwa. Salum alisema malipo yalitoka kampuni iitwayo Eastern Hydro Studies, ambayo baadaye ikawa sehemu ya Kaskazi. Akaunti ya hospitali ilikuwa na kumbukumbu.
“Rushwa yako itatumiwa kukataa ushahidi wote,” Kassim alisema.
“Ndiyo. Ndiyo maana lazima useme kabla Mrema hajakusemea.”
Salum alimpa pete ya zamani ya shaba. Ndani yake kulikuwa na kadi ndogo ya kumbukumbu. Aliihifadhi tangu Ndele afe. Kadi ilikuwa na nakala ya vipimo vya awali vya madini, barua za Mrema, na ramani ya kweli yenye saini za viongozi wa vijiji.
Kassim alifungua faili kwenye kompyuta ya Kondo. Moja ya barua ilisema: *Ardhi ikitambuliwa kama ukanda wa mafuriko, haki za kijiji zitafutika na leseni ya utafiti inaweza kubadilishwa kuwa uchimbaji.*
Mpango ulikuwa umeandaliwa zaidi ya miaka ishirini iliyopita. Kaskazi ilisubiri thamani ya grafiti ipande na sheria za fidia zibadilike.
Kiwelu alitaka kuchapisha kila kitu mara moja. Upendo akasema uthibitisho wa chanzo na mnyororo wa faili ni muhimu. Salum akubali kutoa kiapo cha rushwa yake na kueleza jinsi alivyoweka nakala kwenye nguzo.
Kassim alitazama baba yake. “Ukiapa, unaweza kufungwa.”
“Nimeishi huru kwenye karatasi na nimefungwa kila siku.”
Mvua iliongezeka. Mzee Kondo aliwasha redio. Mamlaka ya bwawa ilitangaza itafanya “jaribio la lazima la kutoa maji” saa kumi na mbili asubuhi kwa sababu ya mvua. Vijiji vilitakiwa kujiandaa.
Mzee Kondo aliweka ramani ya bwawa mezani na kuwaonyesha jinsi njia za zamani zilivyobadilishwa katika matoleo mapya. Kwenye ramani ya mwaka 1994, tundu la hewa lilikuwa sehemu ya mfumo wa uokoaji.
Kwenye ramani ya Kaskazi, lilikuwa limeondolewa na eneo lote likaitwa “mwamba usiotumika.”
Kuondoa mstari kwenye karatasi kuliwafanya walinzi wa sasa wasijue hata njia hiyo ipo.
Salum alieleza rushwa yake kwa maelezo ambayo hakuwahi kumwambia mtu. Mama wa Kassim alikuwa na tatizo la moyo baada ya kujifungua. Hospitali ilihitaji malipo kabla ya upasuaji.
Mrema alimletea fedha usiku huo huo na karatasi ya marekebisho. Salum alijua alichofanya ni kosa.
Baadaye alijaribu kurudisha fedha, lakini Mrema alikataa na kumtumia risiti kama kamba.
Kassim alimuuliza kwa nini hakumwambia mama yake. Salum alisema alihofia angekataa matibabu au kujilaumu. “Niliamua kwa kila mtu,” alisema. “Kisha nikaita uamuzi huo ulinzi.”
Upendo aliandika kiapo chake bila kupunguza maneno. Alisema sababu ya matibabu ingeweza kueleza shinikizo, lakini haikuondoa madhara kwa watu wengine.
Salum alikubali. Kiwelu, ambaye mara nyingi alitaka kichwa kikubwa cha habari, alikataa kuchapisha ukiri kabla kiapo na nyaraka za hospitali kuthibitishwa. Ukweli usio kamili ungekuwa silaha kwa Mrema.
Kwenye kadi ya Ndele, faili zilikuwa na alama za muda zinazoonyesha ziliundwa kabla kampuni ya Kaskazi kusajiliwa kwa jina lake la sasa.
Barua zilitoka kwa Eastern Hydro Studies, kampuni ya mwanzo iliyo na wakurugenzi wale wale. Hilo liliunganisha mpango wa zamani na taasisi ya sasa, badala ya kutegemea kumbukumbu ya Salum pekee.
Kondo alitikisa kichwa. “Bwawa halijafikia kiwango cha dharura.”
Baada ya kutoka kwenye tundu, Upendo aliwalazimisha wakae chini na kutaja kwa sauti kila kitu walichokiona kabla kumbukumbu kuchanganyika. Halima aliandika, Kondo akachora mpangilio wa handaki, na Kassim akahifadhi vipimo vya takriban pamoja na kiwango cha uhakika.
Salum alikiri hakujua kama lori la saruji lilikuwa la Kaskazi au mkandarasi mdogo.
Upendo aliacha kutokuwa na uhakika huko ndani ya taarifa. “Ushahidi wetu utakuwa na nguvu kwa sababu hatutajifanya kuona tulichokosa,” alisema. Kauli hiyo ikawa kanuni ya timu.
Walipofika kwenye kilima chenye mtandao, Kassim alituma kifurushi cha data kwa maabara, kwa mamlaka ya mabwawa, na kwa waandishi wawili ambao hawakuwa na uhusiano na eneo hilo.
Aliweka pia hash ya kila faili kwenye sajili ya umma ili mabadiliko yoyote ya baadaye yaonekane. Hatua hiyo haikuthibitisha yaliyomo mara moja, lakini ilifunga muda na umbo la ushahidi.
Kaskazi ingeweza kusema picha zimetengenezwa; isingeweza kubadilisha nakala zote bila kuacha tofauti.
Kwa mara ya kwanza, Kassim hakuhifadhi tu ramani. Alihifadhi historia ya namna ramani ilivyopatikana.
Kassim aliangalia data ya mvua kwenye simu. Kaskazi ilikuwa inaanzisha mafuriko yao kabla ushahidi haujaingia mahakamani.