Daraja la mawe halikuwa daraja kwa maana ya sasa. Lilikuwa safu ya mawe makubwa yaliyowekwa kuvuka sehemu nyembamba ya mto, yakitumiwa na wakulima wakati maji yalipokuwa chini. Pembeni yake kulikuwa na nguzo za zamani za upimaji, kila moja ikiwa na msalaba wa shaba uliopigwa juu.
Kassim na Halima walifika kabla ya jua kutua. Walimkuta Salum amesimama ndani ya maji hadi magotini, akichimba kwa jembe dogo.
Alikuwa amekonda kuliko Kassim alivyokumbuka. Nywele zake zilikuwa nyeupe, mgongo umepinda kidogo, lakini macho yake yalikuwa makali. Hakumsalimia mwanawe. Alionyesha shimo.
“Nguzo ya 47 ilikuwa hapa.”
Kassim alikagua udongo. Kulikuwa na alama mpya za mashine na mafuta. Nguzo haikuchukuliwa na mafuriko; iling’olewa kwa kreni au trekta. Mstari wa mikwaruzo ulielekea kwenye vichaka.
“Unajuaje ilikuwa hapa?” Halima aliuliza.
Salum akatoa daftari la ngozi lililofungwa kwa kamba. Kurasa zake zilikuwa na michoro ya mikono, umbali, pembe, na majina ya familia. Jalada lilikuwa MM-47.
“Hili ndilo jalada la asili,” alisema.
Kassim alifungua ukurasa wa mwaka 2000. Saini ya Salum ilikuwa chini ya mstari uliotenganisha ardhi ya kijiji na hifadhi ya serikali. Mstari huo ulikuwa tofauti na ramani ya mkutano.
“Kwa nini hukuwahi kuonyesha hii?” Kassim aliuliza.
“Kwa sababu nakala rasmi ilibadilishwa.”
“Na uliendelea kukaa kimya.”
Salum akamwangalia kwa muda. “Nilijaribu kuzungumza. Mtu mmoja akafa.”
Kabla Kassim hajauliza, sauti ya injini ilisikika. Trekta ndogo yenye winchi ilitokea upande wa vichaka. Wanaume watatu waliovaa fulana za Kaskazi Resources walikuwa wakivuta kitu kizito kwenye trela.
Nguzo ya upimaji.
Kassim akatoa simu na kuanza kurekodi. Wanaume waliposhtuka, mmoja akashuka na kumfuata.
“Hii ni kazi ya serikali,” alisema.
“Onyesha kibali.”
Mwanaume akajaribu kunyakua simu. Halima alipiga filimbi aliyotumia shuleni. Sauti yake iliwaita wakulima waliokuwa mashambani. Watu kadhaa walianza kuja. Wafanyakazi waliingia kwenye trekta na kuondoka, wakiacha nguzo kwenye trela kwa sababu kamba ilikwama.
Kassim alipiga picha za namba ya trekta, nyayo, na mafuta kwenye shimo. Alipima eneo kwa kifaa chake cha mkononi. Koordineti zililingana na daftari la Salum na ramani ya zamani ya taifa. Nguzo ilikuwa ushahidi wa mpaka uliokuwepo kabla ya kampuni.
Salum alitaka waifiche.
“Hapana,” Kassim alisema.
“Tuipeleke polisi na tume ya ardhi.”
Salum alicheka bila furaha. “Unadhani ni nani aliyewapa trekta?”
Halima alipendekeza waiweke shuleni mbele ya mashahidi wengi. Walibeba nguzo kwa msaada wa wakulima na kuifunga kwenye gari la shule. Wakati huo, Kassim aliona alama chini yake: herufi K.R. na tarehe ya mwezi uliopita.
“Kaskazi Resources waliichimba, wakaiweka alama, kisha wakaamua kuiondoa,” alisema. “Walikuwa wanaorodhesha kila alama ya zamani.”
Salum alifungua daftari kwenye ukurasa mwingine.
Kulikuwa na nguzo kumi na mbili. Nguzo ya 47 ilikuwa moja tu. Zingine zilizunguka eneo lenye umbo la jicho kati ya mto na milima.
“Eneo hili ni nini?” Kassim aliuliza.
Salum hakujibu moja kwa moja. “Miaka ishirini na sita iliyopita, watu wa kampuni nyingine walifanya vipimo vya udongo. Walipata kitu. Serikali ikafunga taarifa.”
“Madini?”
“Walinunua ukimya kabla hawajanunua ardhi.”
Kassim alihisi hasira ya zamani ikirudi. “Na wewe ulikuwa mmoja wao?”
Salum akafunga daftari. “Nilisaini karatasi.”
“Basi tofauti yako na Mrema ni nini?”
“Nilihifadhi daftari.”
“Baada ya familia kupoteza ardhi?”
Salum akamtazama mwanawe kwa uchovu. “Huwezi kurekebisha ramani kwa kuchukia mtu aliyeshika kalamu. Lazima ujue nani alikuwa ameshika mkono wake.”
Walipofika shuleni, mlango wa ofisi ulikuwa wazi. Kompyuta ya Halima imevunjwa, kabati likatafutwa, na karatasi za wanafunzi zimetapakaa.
Nguzo ilikuwa bado kwenye gari kwa sababu walichelewa kuiingiza.
Lakini daftari la Salum halikuwa mfukoni mwake tena.
Walipokuwa wakibeba nguzo, Salum alimwonyesha Kassim alama ndogo kwenye upande wa shaba. Ilikuwa herufi mbili na namba ya mwaka, mfumo wa wapimaji wa zamani wa kutambua nani alithibitisha alama.
Kassim alipiga picha kwa pembe nyingi na kuweka kipimo karibu.
Halima aliomba kila mtu aliyeshika nguzo ataje jina kwenye video ili baadaye kampuni isidai ilitengenezwa usiku huo.
Mzee mmoja wa kijiji, Bwana Rwegasira, alikumbuka siku nguzo zilipowekwa. Alikuwa kijana aliyebeba maji kwa timu ya upimaji. Alisema Juma Ndele alibishana na maafisa wawili waliotaka mstari uende karibu na mto.
Ndele alisisitiza mpaka ufuate maeneo ya makaburi na mashamba. Salum alikuwa karani aliyerekodi mazungumzo.
“Kisha baada ya miezi, ramani nyingine ikaja,” Rwegasira alisema. “Tulipohoji, walituambia hatuelewi vipimo.”
Kassim aliandika taarifa yake. Salum alimuangalia mwanawe akifanya kazi kwa utaratibu, lakini hakusema fahari. Kati yao kulikuwa na miaka ambayo neno moja la joto lingeonekana kama njia ya kukwepa maswali makubwa.
Kassim aliuliza tena kuhusu mjane aliyepoteza shamba. Salum alisema jalada hilo pia lilikuwa MM-47, lakini sehemu ndogo.
Mrema alitumia marekebisho ya kwanza kujaribu kama mfumo unaweza kubadilishwa bila upinzani. Kassim alihisi hasira kwamba baba yake alijua, lakini Salum akasema, “Ukifika mwisho wa hadithi bila ushahidi, utachagua sehemu inayokufanya ujisikie safi.
Hiyo ndiyo nilifanya pia.”
Maneno hayo hayakumsamehe, lakini yalimfanya Kassim aweke hasira pembeni kwa muda. Alikuwa hapa kama mpimaji. Kila dai, hata la baba yake, lilihitaji alama, shahidi, na rekodi.
Mtu alikuwa amelichukua wakati wa msongamano.
Kassim alipiga picha za kila shimo kwa pembe nne, kisha akapima mwelekeo wa alama za koleo. Udongo wa juu ulikuwa umekauka, lakini chini yake kulikuwa na unyevunyevu wa usiku uliopita; hilo lilimaanisha mawe yalikuwa yameondolewa si zaidi ya saa kumi na mbili zilizopita.
Halima aliwaita wazee wawili ambao walitumia alama hizo kugawa mashamba baada ya mafuriko ya mwaka 1998.
Mmoja wao, Bibi Rahma, hakukumbuka namba za kuratibu, lakini alikumbuka kivuli cha mwembe kiligusa jiwe la tatu wakati wa adhuhuri. Kassim alitumia picha za zamani za setilaiti kuthibitisha mwembe ulikuwa pale kabla kampuni haijafika.
Kumbukumbu ya mzee, kivuli cha mti, na tabaka la udongo vilianza kutengeneza ushahidi mmoja.
Alipowaonyesha vijana namna ya kuweka alama za muda kwa vigingi na kamba, alikataa kuwaacha waandike majina ya familia kwenye vigingi. “Tukiifanya hii kuwa vita ya familia, kampuni itatugawanya,” alisema. Badala yake waliandika namba za ushahidi, muda, na jina la shahidi.
Salum alimwangalia bila kusema. Zamani alikuwa amemfundisha Kassim kwamba ramani nzuri haipendelei mwenye sauti kubwa; sasa mwanawe alikuwa akitumia kanuni hiyo kumchunguza yeye pia.
Uadilifu huo ulimuumiza Salum, lakini pia ulimpa sababu ya kuendelea.
Kassim alikimbia nje. Kwenye vumbi, aliona alama za tairi la pikipiki zikiondoka kuelekea mtoni.