Baada ya Kaskazi kusimamishwa, watu walidhani hatari imekwisha. Ndani ya wiki moja, kampuni tatu mpya ziliomba kukutana na viongozi wa vijiji. Zilizungumza kwa lugha tofauti lakini zilileta ahadi ileile: barabara, hospitali, ajira, na hisa ikiwa jamii itaruhusu uchimbaji.
Baadhi ya wakazi waliona nafasi ya kutoka umaskini. Wengine walitaka eneo lote litangazwe hifadhi ili madini yasiguswe.
Vijana waliokuwa hawana kazi walikasirika waliposikia wazee wakisema ardhi ni ya vizazi, si biashara.
Wazee nao waliona vijana kama watu wanaoweza kuuza urithi kwa mshahara wa miezi sita.
Kassim alikataa kuwaambia wachague nini. “Kazi yangu ni kuhakikisha ramani haidanganyi,” alisema. “Uamuzi wa kutumia ardhi lazima uwe wenu.”
Halima alipendekeza mikutano midogo ya kila kitongoji badala ya mkutano mmoja unaoweza kutawaliwa na watu wenye sauti kubwa. Upendo alieleza aina za mikataba, kodi, haki za maji, na hatari ya kutoa leseni ya utafiti inayoweza kugeuzwa uchimbaji. Kweka, akiwa chini ya ulinzi, alionyesha maeneo ambayo handaki lilikuwa limeharibu.
Timu huru ya mazingira ilisema grafiti na vanadium vinaweza kuchimbwa kwa kiwango kidogo katika eneo la mbali na bwawa, lakini gharama ya kurekebisha uharibifu wa Kaskazi ilikuwa kubwa. Hakuna uamuzi wa haraka uliokuwa salama.
Salum alikaa nyuma ya mikutano. Watu wengine walimkataa. Wengine walimwuliza kuhusu mipaka. Hakutumia nafasi hiyo kujitetea.
Alitoa daftari lake liliporudishwa kutoka kwa polisi na kulikabidhi kwa kamati ya jamii.
“Halitakuwa mali ya familia yangu tena,” alisema.
Kassim alichunguza daftari. Kurasa kadhaa zilikuwa zimeondolewa wakati Kaskazi ililiiba. Kweka alikiri Mrema alizichoma kwa sababu zilikuwa na orodha ya malipo. Hata hivyo, picha za simu zilizopatikana kwenye ghala zilirejesha sehemu. Data haikuwa kamili, lakini sasa ilikuwa katika maeneo mengi.
Mahakama ya Ardhi ilitoa uamuzi wa awali: vijiji vilikuwa na haki za kimila juu ya eneo lote la jicho, makaburi, mashamba, na njia za maji. Ramani nyekundu ilitangazwa kuwa ya udanganyifu. Hati za uhamisho na fidia zilifutwa.
Watu waliopokea malipo hawakulazimishwa kurudisha fedha za matibabu au dharura, kwa sababu kampuni ilipata sahihi kwa taarifa za uongo.
Salum alikubali kosa la rushwa na matumizi mabaya ya ofisi. Kwa sababu alitoa ushahidi, aliokoa jalada, na alijisalimisha, mahakama ilimpa kifungo cha nje chenye huduma ya jamii, marufuku ya kushika ofisi, na agizo la kusaidia kurejesha rekodi bila malipo.
Hakimu alisema ugumu wa hali ya matibabu haukufuta uchaguzi wake.
Kassim alihisi mchanganyiko wa nafuu na uchungu. Hakutaka baba yake afungwe, lakini pia hakutaka sheria ionyeshe kuwa matokeo mazuri ya baadaye yanafuta uharibifu wa kwanza.
Nje ya mahakama, Salum alimwambia, “Huna lazima ya kunisamehe kwa sababu nilikiri.”
“Na wewe huna lazima ya kuendelea kujitesa ili uonekane umebadilika.”
“Basi tufanye nini?”
“Tufanye kazi iliyo mbele yetu. Mengine yatachukua muda.”
Jamii ilianzisha Hazina ya Ardhi ya Mto Mweusi. Hati kuu haingeweza kuuzwa na kiongozi mmoja. Uamuzi wa uchimbaji ungehitaji kura ya wazi, tathmini huru, na sehemu ya mapato kwa maji, elimu, na urejeshaji wa mazingira. Data ya mikataba ingewekwa hadharani.
Kampuni mpya zilipunguza tabasamu zao zilipoona masharti.
Mmoja aliondoka.
Mwingine alikubali kufadhili tathmini bila kupata haki ya moja kwa moja.
Katika mikutano ya vitongoji, vijana waliomba hesabu halisi: thamani ya madini, ajira ngapi, muda gani, na nani angekuwa na hisa. Kampuni mpya zilileta makadirio makubwa bila gharama za maji, barabara, taka, au kufunga mgodi.
Kassim na timu ya chuo waliweka jedwali la faida na gharama pamoja. Ahadi zilipowekwa kwenye namba, baadhi zilipungua.
Wazee walieleza njia za mifugo na maeneo ya mimea ya dawa ambayo hayakuonekana kwenye hati. Wanawake waliweka ramani ya visima na muda wanaotumia kutafuta maji.
Wavuvi walionyesha sehemu za kuzaliana samaki.
Ramani ya jamii ikawa zaidi ya mpaka wa umiliki; ilionyesha kazi isiyoonekana ambayo ardhi inafanya.
Halima alisisitiza kura isifanyike kabla kila nyaraka kutafsiriwa kwa Kiswahili rahisi na mikutano ya wanawake na vijana kufanyika tofauti. Katika mkutano mkubwa, watu wenye mamlaka ya jadi wangeweza kutawala. Mchakato wa polepole ulikuwa kinga dhidi ya aina mpya ya haraka iliyotumiwa na Kaskazi.
Salum alikabidhi daftari kwa hazina mbele ya kamera na kuacha haki ya kuamua nani ataliona. Kassim alitengeneza nakala za kidijitali lakini akahifadhi pia karatasi kwa sababu teknolojia inaweza kufungwa au kubadilishwa. Kila nakala ilikuwa na historia ya marekebisho.
Mahakama ilipoamua watu waliopokea fidia hawatalazimishwa kurudisha fedha, ilitambua kampuni ilitumia dharura za familia kama shinikizo. Uamuzi huo ulizuia mgawanyiko wa kusema waliotia sahihi wameuza jamii. Walipewa nafasi ya kurejea kwenye mchakato bila adhabu ya umaskini.
Kwa mara ya kwanza, watu wa Mto Mweusi hawakuwa wakijadili bei ya kuhama.
Majadiliano ya mfuko wa jamii yalileta mgawanyiko mpya. Vijana walitaka ajira za haraka; wafugaji walitaka njia za mifugo zilindwe; wanawake wa vikundi vya maji walitaka visima na maabara; wazee walitaka makaburi yawe eneo lisiloguswa.
Kassim hakutengeneza ramani moja ya “maslahi ya kijiji.” Alitengeneza tabaka tofauti na kuweka maeneo ya mgongano wazi.
Kwa mara ya kwanza, tofauti hazikutumiwa siri na kampuni; zilijadiliwa mbele ya kila mtu.
Upendo alisisitiza kwamba uaminifu wa ardhi usimilikiwe na mwenyekiti pekee. Katiba mpya ilihitaji saini kutoka makundi tofauti, ukaguzi wa kila mwaka, na uchapishaji wa mikataba kabla ya kura.
Salum alipendekeza alama za kimwili zirudishwe pamoja na hifadhidata, kwa sababu seva inaweza kudhibitiwa kama jalada la zamani.
Kassim alikubali. Teknolojia haikuchukua nafasi ya mawe, miti, na mashahidi; iliwafanya waongee pamoja.
Masharti ya kubaki yalikuwa sasa mfumo, si ahadi ya mtu mwenye kipaza sauti.
Walikuwa wakijadili masharti ya kubaki.