Mchana ulipofika, Mama Tunu aliweka funguo za pikipiki ya Juma katikati ya meza kabla mtu yeyote hajaanza kuzungumza.
Walikuwa wamekaa kwenye compound yake: Juma, Tunu, Kenga, Balozi na mzee Mariam ambaye alikuwa akiombwa mara nyingi kusuluhisha migogoro ya kaya. Kwenye ukuta wa nje, Juma alikuwa amebandika chalk map ya corridor, water point, route kuu na njia ya usiku ambayo vijana walikuwa wametumia.
Balozi aliangalia map kwa muda mrefu.
“Hii haipaswi kutoka nje ya hapa,” alisema.
Juma hakujibu mara moja.
Kenga akasema, “Nilikuambia.”
Tunu akamwangalia Juma. “Anamaanisha nini?”
Juma akafungua notebook.
“Kuna route ya usiku iliyokuwa inatumika kwenda water point ya zamani.”
“Na watu walijua?”
“Baadhi.”
Balozi akaingilia. “Drought ilifanya watu watafute njia nyingine. Hiyo si crime.”
“Sijasema ni crime,” Juma alisema.
“Lakini ukipeleka kwenye claim audit, wataona kama negligence.”
“Ndiyo maana context lazima iende pamoja.”
Kenga akasema, “Context haitalipa claim ikikataliwa.”
Mzee Mariam akauliza, “Route ilikuwa imefungwa rasmi?”
“Ndiyo,” Juma alisema.
“Na ilitumika?”
“Ndiyo.”
“Basi ukweli wa kwanza ni huo.”
Balozi akakaza uso. “Ukweli bila busara unaweza kuharibu watu.”
Juma akamwangalia. “Na kuficha risk kunaweza kuharibu mifugo.”
Tunu aliendelea kutazama funguo mezani.
“Kenga, wewe ulitumia route?”
“Ndiyo.”
“Kwa nini?”
“Water fee ya route kuu ilikuwa juu. Na usiku hatukuwa na foleni.”
“Mjomba wako alijua?”
Kenga hakujibu.
Balozi alisema, “Mimi nilijua vijana wengine walikuwa wakipita. Sikuwa nimewaambia waende kwenye wildlife corridor. Niliwaambia waepuke barabara kuu kwa sababu trucks zilikuwa zimeanza kupita usiku.”
Juma akasema, “Hiyo direction iliwasogeza karibu na corridor.”
“Hilo sasa unalijua baada ya tracks.”
“Ndiyo. Lakini lazima liingie kwenye map.”
Balozi akacheka kwa hasira. “Unataka kuwa hero wa forms.”
Tunu akageuka kwa Juma. “Na wewe?”
Juma hakuelewa swali mara moja.
“Na mimi nini?”
“Kenga alisema uliwahi kutumia route hii.”
Kimya kikaingia.
Mzee Mariam akamwangalia Juma, si kwa ukali bali kwa kusubiri.
Juma akafunga notebook.
“Ndiyo.”
Tunu akasogea mbele. “Lini?”
“Miezi kadhaa iliyopita. Kabla rule haijaanza kuwa strict.”
“Kabla au baada?”
Juma akakaa kimya.
Tunu akasema tena, “Usitumie lugha yako ya forms kwangu. Kabla au baada?”
“Baada.”
Kenga akatoa pumzi fupi, kama mtu aliyekuwa akingoja hiyo sentence.
Balozi akasema, “Sasa unaona? Hii si story ya vijana wabaya.”
“Sijasema hivyo,” Juma alisema.
“Lakini umekuwa ukiandika route yao kana kwamba wewe hukuwahi kupita.”
Juma alihisi aibu ya zamani ikirudi, ileile ya loan aliyokuwa ameficha. Alikuwa amejaribu kuwa mtu ambaye records zake zilikuwa safi kuliko maisha ya wengine.
Tunu akasema, “Kwa nini ulipita?”
“Nilikuwa na ng’ombe wawili, nilichelewa kutoka collection, na water point ya route kuu ilikuwa imefungwa mapema. Nilijua shortcut.”
“Na ulijua kuna risk?”
“Nilijua corridor ilikuwa sensitive.”
“Lakini ulipita.”
“Ndiyo.”
Tunu akatikisa kichwa polepole.
“Usiwe mkweli tu baada ya hasara kukuchagua.”
Maneno hayo yalifanya kila kitu mezani kiwe kimya.
Juma hakujitetea.
Mzee Mariam akasema, “Hii ndiyo sehemu muhimu. Kama practice ilikuwa ya watu wengi, system haiwezi kuijenga kama kosa la Kenga pekee.”
Kenga akamwangalia mzee huyo kwa mara ya kwanza kwa shukrani.
Balozi akasema, “Lakini audit ikijua, claims zote zinaweza kuingia review.”
Juma akasema, “Basi tuweke context ya drought, water cost, route access na timeline. Si kuficha. Si pia automatic denial.”
“Na nani atakusikiliza?”
“Tutajua tukipeleka record kamili.”
Tunu akasema, “Na wewe utaweka jina lako?”
Juma akamwangalia.
“Kwa practice history?”
“Ndiyo. Kama unataka vijana wasifichwe, usijifiche.”
Juma alijua hilo ndilo jambo sahihi.
Akaandika kwenye notebook: PRIOR COMMUNITY USE INCLUDED ADULT HERDERS, INCLUDING JUMA KILEO; ROUTE USE PREDATED CURRENT INCIDENTS; ECONOMIC DRIVERS INCLUDE WATER COST AND ROAD SAFETY.
Kenga akasoma.
“Hilo likienda nje, watu watasema umetusaliti.”
Juma akasema, “Labda. Lakini sitaki claim system ijenge story kwamba vijana wachache waliunda risk peke yao.”
Balozi akasimama na kuanza kutembea karibu na meza.
“Unajua hii inaweza kunimaliza kisiasa?”
Juma akamwangalia. “Nilijua zaidi ungejali claim.”
“Ninajali kijiji.”
“Basi kijiji lazima kijue route gani inatumiwa na kwa nini.”
Balozi akasema, “Mimi nilijaribu kupunguza truck risk.”
“Na ukafungua wildlife risk nyingine.”
“Hilo halikuwa intention.”
“Impact haingoji intention.”
Mzee Mariam akanyanyua mkono. “Hii si baraza la lawama. Tunahitaji makubaliano matatu. Moja: route practice iende kwenye audit. Mbili: minors wasitajwe publicly bila sababu. Tatu: water cost na alternative route ziingie kwenye remedy.”
Juma akitikisa kichwa.
Kenga akasema, “Na claims?”
“Case by case,” mzee alisema. “Exposure si sawa na kutokuwepo kwa loss.”
Balozi hakupenda, lakini hakupinga moja kwa moja.
Mzee Mariam akaomba waweke pia wazi ni nani alikuwa akinufaika na access ya usiku. Kenga akakunja uso. “Sasa tunataka kutaja watu?”
“Hatukutaji kwa uvumi,” mzee alisema. “Lakini kama kuna fee inayolipwa, hiyo ni sehemu ya mfumo.”
Juma akafungua ukurasa mwingine. Akaandika: night water access contribution — receiver not yet verified. Balozi akamwangalia kwa ukali.
“Hiyo si muhimu kwa claims.”
“Ni muhimu kwa sababu inaonyesha shortcut haikuwa tu tabia ya vijana,” Juma alisema. “Kuna incentive ya watu wazima pia.”
Tunu akasema, “Na kama mtu alikuwa anachukua pesa huku akijua route imefungwa?”
Kenga akajibu haraka, “Hatuna proof.”
“Ndiyo maana nimeandika not yet verified,” Juma alisema.
Mjadala ukawa mzito zaidi. Balozi alitaka sehemu hiyo itolewe mpaka audit iombe. Mzee Mariam alisema kuficha contributor wa kifedha kungerudisha lawama yote kwa vijana. Tunu hakujali siasa ya committee; alitaka kujua kwa nini watu waliokuwa wakisema boma zake hazina usalama walikuwa pia wakivumilia route iliyoongeza exposure.
“Hamwezi kutaka fidia iwe public halafu shortcut iwe private,” alisema.
Balozi akasema, “Kijiji kinaishi kwa compromise.”
Tunu akamjibu, “Compromise ambayo mimi siijui, halafu mbuzi wangu ndio wanaolipa, si compromise yangu.”
Juma aliona Balozi akinyamaza kwa mara ya kwanza bila jibu la haraka.
Mzee Mariam akapendekeza map iende kwenye audit ikiwa na categories badala ya majina ya minors: route rasmi, route ya informal use, water-cost driver, truck-safety driver, reported adult awareness. Kama audit ingehitaji majina, wangeleta separately. Hilo lilipunguza hofu ya Kenga lakini halikumaliza.
“Na wewe?” Kenga akamuuliza Juma. “Utaweka matumizi yako?”
“Ndiyo.”
“Kwa jina?”
“Ndiyo.”
Balozi akacheka kwa uchungu. “Utakapokataliwa claim yako mwenyewe ndipo utaelewa.”
Juma akamwangalia. “Bora nipunguziwe claim kwa ukweli kuliko nilipwe zaidi kwa story ambayo nimeificha.”
Tunu alimsikia, lakini uso wake haukulainika. Ukweli huo haukumrudishia trust moja kwa moja.
Tunu bado alikuwa na kitu kingine.
“Juma, wewe umefanya boma langu kuwa evidence site, patrol site, claim site. Lakini leo nimejua hata wewe uliwahi kufanya kitu kile unachowaonya wengine.”
“Ndiyo.”
“Kwa hiyo kwa wiki hii hutakuwa unasimamia mifugo yangu.”
Juma akainua macho.
“Tunu—”
“Si punishment ya baraza. Ni trust ya nyumbani.”
“Na route checks?”
“Pius na Rehema watasaidia. Wewe unaweza kufanya maps zako.”
Juma alihisi maneno hayo zaidi kuliko lawama za Balozi. Boma la Tunu ndilo lilikuwa mahali alipojiona mwenye wajibu. Kupoteza authority pale kulifanya kosa lake liwe halisi, si confession ya theory.
Akaangalia funguo mezani.
“Na pikipiki?”
“Hizi ni za compound. Utatumia cooperative bike ukienda field.”
Balozi alitaka kusema kitu, lakini mzee Mariam akamzuia kwa macho.
Juma hakubishana.
Akaweka notebook yake pembeni na kusogeza funguo kwa Tunu.
Tunu akazichukua, akazishika sekunde chache, kisha akazisukuma upande mwingine wa meza, mbali kabisa na Juma.
“Kwa wiki hii, boma langu si jukumu lako.”
---