Ghala la wanawake lilipoanza kufanya biashara kama kundi, tatizo la kwanza halikuwa Mtemi.
Lilikuwa wao wenyewe.
Baada ya kuuza pishi mia tatu na kumi na mbili kwa Rashid, kila mwanachama alitarajia kupata fedha nyingi. Lakini sehemu ya mapato ilihitajika kulipa wapagazi, kutengeneza paa, kununua dawa ya kuhifadhi nafaka na kuweka akiba.
Mama Tunu, ambaye alikuwa ameleta pishi nne, alisema Neema amekata fedha nyingi kuliko walivyokubaliana.
“Nilihesabu mwenyewe,” Neema akasema.
“Ndiyo tatizo. Wewe ndiye ulihesabu.”
Ukumbi wa ghala ukawa kimya.
Kauli hiyo ilimuumiza, lakini Neema alijua Mama Tunu alikuwa sahihi kwa namna fulani. Walikuwa wamejenga ghala ili mtu mmoja asiamue kila kitu. Sasa hesabu zote zilikaa mikononi mwa Neema na Mzee Salim.
Aliweka vibao mezani.
“Kesho tutahesabu tena mbele ya kila mtu,” alisema.
Siku iliyofuata, wanachama walikaa chini ya mkwaju. Amani alisoma mapato. Mama Naliaka alisoma gharama. Kito, ambaye sasa aliweza kuandika tarakimu vizuri, alichora jumla kwenye ubao mkubwa.
Walipofikia mwisho, waligundua kosa dogo: gharama ya kamba ilikuwa imeandikwa mara mbili. Kila mwanachama alipaswa kupata sarafu chache zaidi.
Mama Tunu akasema, “Nilijua.”
Neema akajibu, “Hukujua kosa lilikuwa wapi. Lakini ulijua una haki ya kuuliza.”
Walibadilisha kanuni. Hakuna malipo yaliyofanywa mpaka watu watatu wahesabu: mwakilishi wa ghala, mwanachama aliyechaguliwa kwa zamu na karani. Mtu yeyote angeweza kuomba vibao visomwe tena.
Baada ya mwezi mmoja, walinunua chumvi kwa pamoja. Chumvi ilikuwa muhimu kuhifadhi nyama na kuongeza ladha kwenye uji, lakini bei yake ilipanda wakati misafara ilichelewa. Ghala lilinunua magunia ishirini kutoka Rashid na kuyagawa kwa bei ya gharama pamoja na kiasi kidogo cha usafiri.
Mtemi alishusha bei yake ghafla ili kuwafanya washindwe kuuza.
Baadhi ya wanachama walipaniki. “Tumeweka fedha zetu kwenye chumvi. Tukikaa nayo tutapoteza.”
Neema aliwakumbusha kuwa chumvi haiharibiki haraka. “Anataka tuuze kwa hasara, kisha akipandishe bei tena.”
Mama Tunu hakukubaliana. “Watoto wangu wanahitaji fedha sasa.”
Ghala halikuwa gereza. Walimruhusu kuchukua sehemu yake ya chumvi na kuiuza. Mtemi alinunua kwa bei ya chini kupitia mtu mwingine. Wiki mbili baadaye, alipandisha bei.
Mama Tunu alirudi akiwa na aibu. Neema hakumkemea.
“Nilifanya uamuzi wangu,” mwanamke alisema.
“Na uliujua. Hilo ndilo tulilotaka.”
“Lakini ulikuwa mbaya.”
“Uhuru hauhakikishi uamuzi mzuri. Unahakikisha tu kosa ni lako, si mtego wa mtu mwingine.”
Msimu huo, ghala lilipata faida ndogo kwa chumvi. Muhimu zaidi, wanachama walijifunza kuvumilia bei bila kukimbilia kuuza.
Mtemi akabadilisha mbinu. Alianza kuwapa baadhi ya wanawake mikopo ya siri kwa masharti mazuri, akitumaini watavunja kundi. Wawili walikubali. Mmoja wao, Zawadi, alipewa pishi tano bila riba ikiwa angeleta habari za ghala.
Zawadi alimwambia Neema mwenyewe.
“Kwa nini hukuchukua?” Neema aliuliza.
“Nimechukua,” alisema. “Watoto wangu walikuwa na njaa.”
Mama Naliaka alitaka afukuzwe.
Neema akakataa. “Tukimfukuza kila anayeshawishiwa na chakula, tutabaki na watu walioshiba tu.”
Walifanya mkutano. Zawadi alikiri mbele ya wanachama. Walikubaliana kwamba taarifa za bei na akiba ambazo lazima ziwe wazi zisitumike kama siri. Lakini majina ya familia zilizokopa yatalindwa ili Mtemi asiweze kuwalenga.
Neema alitambua kuwa uwazi pia ulikuwa na mipaka. Kila kitu kikijulikana na kila mtu, wenye nguvu wangeweza kutumia maarifa hayo kuwabana dhaifu.
Walihitaji kupima hata mwanga: kiasi gani kinaonyesha ukweli, na kiasi gani kinachoma mtu aliyesimama ndani yake.
Mavuno ya kwanza ya ghala hayakuwa tu nafaka na chumvi.
Yalikuwa kanuni walizojifunza baada ya kukosea.
---
Kadiri ghala lilivyojaa, ndivyo usiku ulivyokuwa mrefu.
Mara mbili walikuta alama za miguu karibu na ukuta wa nyuma. Siku nyingine, mtu alitoboa tundu dogo kwenye paa, akijaribu kumwaga maji ndani ili nafaka iote na kuoza. Mama Naliaka aliweka zamu za ulinzi, watu wawili kila usiku.
Neema alichukua zamu kama wengine.
Usiku mmoja alikuwa na Hamisi, ambaye alikuwa amerudi Mbuyuni baada ya kuacha msafara wa muda. Alisema kifundo chake hakijapata nguvu ya safari ndefu. Mama Naliaka alisema alirudi kwa sababu nyingine, kisha akamwangalia Neema kwa tabasamu ambalo hakulifafanua.
Walikaa mbele ya ghala wakiwa na mkuki mmoja, fimbo mbili na taa iliyofunikwa.
“Unaweza kuwa mfanyabiashara wa njia,” Neema alisema. “Kwa nini ulirudi kulinda magunia ya watu wengine?”
Hamisi alitazama nyota. “Njiani, kila mzigo ni wa mtu mwingine.”
“Hilo si jibu.”
“Labda nimejifunza kutoka kwako.”
Neema alijifanya anarekebisha taa.
Baada ya muda Hamisi alisema, “Nilikuwa na miaka kumi na nne nilipoanza kubeba mizigo. Nilifikiri nikifika pwani nitakuwa tajiri. Nilifika, nikaona nyumba kubwa na bahari. Kisha nikarudi nikiwa na sarafu ambazo ziliisha kabla ya msafara mwingine.”
“Na sasa?”
“Sasa nataka kitu kisichoondoka kila msafara unapopiga filimbi.”
Kabla Neema hajajibu, waliposikia sauti nyuma ya ghala. Hamisi akazima taa. Walizunguka kimya na kumkuta kijana akichimba chini ya ukuta.
Alikuwa mwana wa mmoja wa wanachama, mwenye miaka kumi na saba. Jina lake Musa. Alikiri alitaka kuchukua pishi moja ili kulipa deni la kamari ya kete.
Mama Naliaka alipotaka kumpeleka kwa Chifu, mama yake alianguka magotini. “Tutalipa. Msiharibu jina lake.”
Wanachama waligawanyika. Wengine walitaka adhabu kali ili kuzuia wengine. Wengine walisema ni mtoto wao na hakufanikiwa kuiba.
Neema aliuliza Musa, “Ulikuwa umeahidi nini kwa aliyekukopesha?”
“Pishi mbili baada ya mwezi.”
“Ulikopa nini?”
“Sarafu tatu.”
Mkopeshaji alikuwa mtu wa Mtemi aliyekuwa akiwavuta vijana kwenye kete, kisha kuwapa madeni makubwa.
Neema hakufuta kosa la Musa. Alitakiwa kufanya kazi miezi miwili bila malipo ya ziada kutengeneza ukuta na kulinda ghala. Lakini pia waliweka sheria: hakuna mtu angeweza kudai nafaka ya familia kwa deni la kamari bila makubaliano ya familia na mashahidi.
“Unawalinda wezi,” Mtemi alisema aliposikia.
“Namfanya alipe alichojaribu kuharibu.”
“Kwa kazi? Nilimpa njia rahisi ya kupata fedha.”
“Ulimpa shimo na kumwuzia kamba.”
Musa alifanya kazi yake. Wiki ya kwanza alikuwa na hasira. Mwezi wa pili alianza kuja mapema. Hamisi alimfundisha kutengeneza paa lisilopenya maji. Baadaye akawa mmoja wa walinzi bora wa ghala.
Usiku mwingine, moto mdogo ulionekana kwenye nyasi upande wa kusini. Walinzi waliuzima kabla haujafika ukutani. Walimkuta mtu aliyekimbia, lakini hakukamatwa. Aliacha kitambaa chenye harufu ya mafuta.
Wanachama waliogopa moto wa pili.
Neema akapendekeza wajenge ghala jipya kwa udongo mzito, paa la udongo juu ya fito na nafasi ya kuzunguka ili moto usiruke kutoka majengo mengine. Hilo lilihitaji kazi nyingi.
“Kwa nini tujenge wakati tayari tuna hili?” mtu aliuliza.
“Kwa sababu ghala linalotegemea watu kutolichoma halina usalama.”
Walijenga taratibu. Wanaume waliokuwa wamewacheka mwanzo walikuja kusaidia baada ya kuona biashara ya pamoja ilivyowalipa wake na dada zao. Bi. Rehema alibuni sehemu za hewa. Mzee Salim akaandika orodha ya kila aliyetoa kazi ili baadaye faida isitolewe kwa sauti kubwa zaidi tu.
Ghala jipya lilipokamilika, waliliita Ghala Lisilolala—si kwa sababu walinzi hawakulala, bali kwa sababu hesabu zake ziliendelea kuonekana hata mtu mmoja akifumba macho.
Hamisi alichonga maneno madogo kwenye boriti ya mlango:
**MALI INALINDWA NA UKUTA. HAKI INALINDWA NA WATU.**
Neema aliyasoma, kisha akamwangalia.
“Hayo ni mengi kwa mpagazi wa maneno machache.”
“Labda nimekaa karibu na mwalimu mkali.”
Safari hii Neema hakujifanya hakuelewa tabasamu lake.
---