Jikoni la Salma lilikuwa nyuma ya duka la maua, ndani ya jengo ambalo mchana lilijaa harufu ya mafuta na jioni likabeba masanduku ya vyakula. Amina alisimama mlangoni akiwa na Rehema, lakini hakumwita Salma mara moja. Aliona wafanyakazi wawili wakipanga sahani za plastiki, mmoja akihesabu mifuko ya mchele, na msichana mdogo akifuta meza iliyokuwa na alama za mchuzi uliokauka.
“Salma yupo?” Amina akauliza.
Mwanamume aliyekuwa ameshika daftari alisimama. “Umeletwa na deni?”
“Nimekuja kuuliza kuhusu tarehe na malipo. Sijaja kuchukua vifaa.”
Alimtazama Rehema, kisha akamrudisha macho Amina. “Mimi ni Jafari. Namsaidia kuandika manunuzi. Salma aliondoka jana usiku akisema anarudi na fedha.”
“Alisema anarudi lini?”
“Alisema baada ya kuongea na mtu wa familia.”
Amina alisikia hasira ikimvuta kwenye koo, lakini akaikandamiza. Alikuwa amejiambia asije kutengeneza hukumu kabla ya kuona records. Hata hivyo, kutokuwepo kwa Salma kulifanya kila kitu kionekane kama mpango wa kutoroka.
Jafari akafungua daftari kwenye ukurasa wa nyuma. Kulikuwa na majina ya suppliers, kiasi cha mafuta, nyama, gesi na malipo ya wafanyakazi. Baadhi ya mistari ilikuwa na alama ya tiki, mingine ikiwa na tarehe zilizopitwa.
“Hii ni ya mwezi huu?” Rehema akauliza.
“Ni ya wiki tatu zilizopita. Daftari jipya liliishia siku Salma alipokwenda kwa lender.”
Amina akainama. Kwenye mstari mmoja kulikuwa na jina la supplier wa kuku na kiasi kilichokuwa kikidaiwa. Chini yake kulikuwa na tarehe ya malipo iliyofutwa na kuandikwa tena. Jafari akasema supplier alikuwa amekataa kupeleka mzigo mwingine mpaka alipe angalau nusu.
“Ulikuwa unajua kuhusu mkopo?” Amina akauliza.
“Nilijua alitafuta fedha. Hakuniambia zilitoka wapi. Sisi tunajua tu kama kesho tutafanya kazi.”
Msichana aliyekuwa anafuta meza akageuka. “Mimi nilikosa mshahara wa wiki moja.”
Jafari akamtazama kama kumzuia kusema zaidi, lakini Amina akamwambia, “Ukiwa tayari kusema, sema unachojua mwenyewe. Sitaki jina lako litumike kwa kitu ambacho hujakiona.”
Msichana akaweka kitambaa chini. “Salma alisema malipo yataingia baada ya order ya kampuni. Siku ya pili, alikuja na simu mpya. Alisema simu ya zamani imeharibika.”
Amina na Rehema wakatazamana. Simu mpya haikuthibitisha second loan, lakini iliendana na tarehe waliyokuwa wameiona kwenye wallet trail.
“Uliiona lini?” Amina akauliza.
“Baada ya lunch. Alikuwa anapokea ujumbe mwingi. Kisha akaniambia nisiwaambie wengine kwamba alikuwa amekopa tena.”
Maneno hayo yalikaa kati yao kama moshi mzito. Amina hakutaka kuyachukua kama ushahidi uliokamilika, lakini angeweza kuyaweka kwenye timeline kama kauli ya mtu aliyeyaona na kuyasikia.
Jafari akatoa bahasha kutoka chini ya kisanduku cha viungo. “Hii ilifika kwa Salma. Niliihifadhi kwa sababu aliniambia asifungue mbele ya wafanyakazi.”
Bahasha ilikuwa na invoice ya supplier wa unga. Tarehe ilikuwa siku moja baada ya second disbursement. Kiasi kilicholipwa kilikuwa kikubwa kuliko deni la wiki hiyo, lakini hakikutosha kufunga account yote.
Amina akasoma kwa makini. “Hii ndiyo invoice iliyolipwa baada ya mkopo wa pili?”
“Ndiyo. Salma alikuja na fedha taslimu kwa sehemu, kisha akatuma kiasi kingine.”
“Aliambia fedha ni za nini?”
“Alisema angeokoa order ya harusi ya watu mia nne. Kama order hiyo ingeingia, angewalipa wote.”
Rehema hakusema chochote. Amina alifikiria jinsi rahisi ingekuwa kumwita Salma mwizi na kuondoka. Lakini mbele yake kulikuwa na wafanyakazi waliokuwa wakitegemea order, supplier aliyekuwa akingoja, na invoice ambayo ilionyesha biashara halisi iliyokuwa ikizama. Hilo halikufuta kuficha mkopo, wala halikubadilisha device trail. Lilibadilisha tu swali: Salma alikimbia kwa sababu gani, na ni nani aliyelazimisha uamuzi huo?
Jafari akamwomba Amina asiwafichue wafanyakazi kwenye complaint. “Watu hawa hawana sehemu nyingine ya kwenda. Ukisema kila kitu kwa hasira, watapoteza kazi.”
Amina akajibu, “Nitaandika kilichothibitishwa na kile ambacho hakijathibitishwa. Sitaificha invoice, lakini sitaweka majina yenu bila sababu.”
Rehema akamgusa mkono. “Na Salma?”
“Tutamtafuta kwa maandishi. Si kwa vitisho.”
Amina akafungua simu yake na kuandika ujumbe: Nimefika kitchen. Nimeona invoices na records za malipo. Sitaki kukuaibisha, lakini nahitaji uje kwenye review rasmi na ueleze second loan. Jibu ndani ya siku moja.
Alitaka kuongeza kwamba wafanyakazi walikuwa wamekosa mshahara, lakini akaacha. Huo ungekuwa ujumbe wa kumlazimisha kwa aibu, si ombi la ukweli.
Jafari akamwonyesha kisanduku cha karatasi kilichokuwa kimefichwa nyuma ya gesi. Ndani kulikuwa na invoice nyingine, iliyokuwa na muhuri wa supplier na maneno ya mkono: malipo ya kwanza yamepokelewa, salio baada ya tarehe 18. Amina akapiga picha kwa ruhusa yake na kuweka reference kwenye timeline.
Wakiwa wanaondoka, Rehema akasema, “Umeona? Shinikizo lake lilikuwa la kweli.”
“Ndiyo.”
“Na bado alikuficha.”
“Ndiyo.”
“Usichanganye kuelewa sababu na kusamehe kitendo.”
Amina akafunga folder. Alikuwa amekuja kutafuta motisha ya Salma, lakini alitoka na vitu vitatu vilivyoweza kukaguliwa: supplier invoice, taarifa ya mshahara uliochelewa na tarehe ya simu mpya. Alimwandikia Salma tena akimwambia atahifadhi records bila kuzitumia kuwa silaha dhidi ya wafanyakazi.
Gari lilipokuwa likiondoka, msichana yule alikimbia mpaka mlangoni. “Amina!”
Amina akashusha kioo.
“Invoice ya mwisho,” msichana akasema, “ililipwa baada ya pesa mpya kuingia. Ilishikiliwa kwa siku mbili kwa sababu Salma alisema lazima awalipe supplier wa zamani kwanza.”
Amina akauliza, “Unaijua tarehe?”
Msichana akatazama kwenye simu yake. “Ilikuwa saa kumi na moja na dakika ishirini na tatu usiku.”
Amina akaandika muda huo. Alipoiangalia invoice kwenye picha, aliona timestamp ya malipo iliyokuwa imeandikwa pembeni: saa kumi na moja na dakika arobaini.
Invoice ya mwisho ilikuwa imelipwa dakika kumi na saba baada ya mkopo wa pili kuingia.
Msimamizi wa jikoni alimwomba Amina asitaje majina ya wafanyakazi kwenye complaint bila sababu ya moja kwa moja. Amina akamwambia atahifadhi ukweli wa tarehe na fedha, lakini ataficha taarifa zisizohitajika. Salma alisoma invoice tena na akaandika tarehe yake, akijua record hiyo ingekuwa na uzito hata kama hakuna mtu aliyekubali tafsiri ya deni lote.
Amina aliandika chini ya timeline yake kwamba invoice hiyo haikuwa ruhusa ya kuchukua deni lote. Ilikuwa dalili ya matumizi ya fedha baada ya pressure. Alimwambia Rehema watahitaji pia kuangalia kama Salma alipokea benefit ya first loan na namna second loan ilivyogawa mzigo. Rehema akasema hilo ndilo litakalowazuia kugeuza huruma kuwa hukumu. Amina akafunga file, akijua kesho angeuliza Salma bila kuahidi kulipa kwa niaba yake.
---