Doto hakumkaribisha Salma kwenye office yake.
Alimwambia akae kwenye kiti cha plastiki mbele ya counter ya hardware, mahali ambapo wafanyakazi walikuwa wakibeba mifuko ya cement na mabati huku wateja wakipita karibu.
“Ukitaka kuniuliza kama nina deni,” alisema, “uliza hapa.”
Balozi Kenga alikuwa amekaa upande wa Salma. Hakutoa daftari mpaka Doto mwenyewe aliposema, “Andika. Najua ndiyo kazi yenu.”
Salma akaweka simu yake mezani bila recording.
“Hatuna recording mpaka ukubali.”
“Sikubali.”
“Sawa.”
Doto akamwangalia.
“Umebadilika.”
“Vipi?”
“Ukiwa mdogo ulikuwa unauliza swali moja mpaka mtu achoke akujibu.”
“Bado nafanya hivyo.”
“Ndiyo maana nasema hujabadilika.”
Kenga akasema, “Tuko hapa kuhusu financial pressure inayoweza kuhusiana na matumizi ya plot. Si kutathmini biashara yako yote.”
Doto akacheka.
“Financial pressure. Maneno mazuri ya kusema mtu anadaiwa.”
Salma hakupunguza swali.
“Una deni linalodaiwa ndani ya wiki mbili?”
Doto akamtazama moja kwa moja.
“Ndiyo.”
“Kiasi?”
“Hilo si jambo la shule.”
“Ulitafuta valuation ya plot ambayo shule iko?”
Uso wake ukabadilika kidogo.
“Nani amesema?”
“Tunathibitisha, si kusema nani amesema.”
“Basi thibitisha bila mimi.”
Kenga akasema, “Doto, unaweza kukataa. Lakini kama valuation hiyo ipo na baadaye inaingia kwenye mediation record, nafasi yako ya kueleza context itakuwa imepungua.”
Doto alikaa kimya.
Mteja mmoja alikuja kuuliza bei ya nails. Doto alimwita mfanyakazi amsaidie, kisha akarudi kwao.
“Supplier wangu mkubwa anataka balance kabla tarehe ishirini na tatu,” alisema. “Nina orders ambazo wateja hawajalipa. Bank haitaki kuongeza facility bila security.”
“Na plot?” Salma akauliza.
“Nilitaka kujua value yake.”
“Kwa collateral?”
“Kwa options.”
“Email ya valuer ilisema collateral assessment.”
Doto akakunja uso.
“Kwa hiyo tayari una email.”
“Tunayo copy.”
“Basi kwa nini unauliza?”
“Kwa sababu copy haielezi ulifikiria nini.”
Doto akacheka kwa sauti moja fupi.
“Na sasa umeanza kujali nilifikiria nini?”
“Ndiyo.”
“Nilifikiria biashara yangu ikifungwa watu kumi na wawili wanapoteza kazi. Nilifikiria familia ina ardhi ambayo kila mtu anaitumia kama charity lakini hakuna anayelipa gharama ya kuwa nayo. Nilifikiria shule imekaa miaka kumi na nane kwa paper ambayo haieleweki. Nilifikiria tukitengeneza frontage ya rental, tunaweza kupata income bila kuifunga shule.”
Salma akasema, “Classrooms mbili ziko nyuma, si frontage.”
“Ndio maana nasema sikuagiza classrooms zibomolewe.”
“Lakini ulianza contractor process kabla standstill.”
“Kwa clearance ya rear sheds na frontage access.”
“Na baada ya standstill?”
“Nimeshawaambia. Nilimwambia Juma hold.”
Kenga akasema, “Call log inaonyesha call yako kwenda Juma. Content bado haijathibitishwa independently.”
Doto akapiga kiganja mezani.
“Hiyo ndiyo shida yenu. Kila kitu ninachosema kina footnote.”
Salma akasema, “Kila kitu cha kila mtu kina footnote.”
Doto alimtazama kwa sekunde kadhaa, kisha akatabasamu bila furaha.
“Babu yako angechukia kazi hii.”
“Babu ndiye aliyenifundisha kuweka receipts.”
“Hakukufundisha kutumia receipts dhidi ya familia.”
“Receipt haijui familia.”
Kenga alikohoa, labda kuficha kicheko.
Doto akainama nyuma.
“Valuation ilikuwa option. Si order ya demolition.”
Salma akatikisa kichwa.
“Hatujasema ni order. Lakini inaonyesha ulikuwa unatafuta matumizi ya plot ambayo yangesaidia deni lako kabla standstill.”
“Ndiyo.”
Jibu hilo lilikuja bila kujitetea.
Salma alihisi hasira yake ikikosa sehemu rahisi ya kukaa.
Alikuwa ametarajia denial nyingine.
Badala yake Doto akafungua drawer na kutoa karatasi mbili.
“Supplier statement,” alisema. “Usipige picha account number.”
Salma akaangalia. Balance ilikuwa kubwa kuliko reserve ya shule kwa mara nyingi. Due date ilikuwa ndani ya siku kumi na mbili.
“Unaweza kurekodi amount range bila account details?” Kenga akauliza.
Doto akakubali.
“Na valuation?” Salma akauliza.
Doto akafungua laptop yake. Email ilikuwa pale. Tarehe yake ilikuwa siku nne kabla ya standstill.
Subject:
**Indicative valuation — Kito plot / possible security use**
Valuer alikuwa ameandika kwamba assessment ilikuwa preliminary na title/use documentation ilihitaji review kabla ya formal collateral process.
Salma akaonyesha mstari huo.
“Documentation issue.”
Doto akasema, “Ndiyo. Hiyo ndiyo ninayosema tangu mwanzo.”
“School land-use paper?”
“Hiyo paper haijawahi kuwa lease kamili.”
“Unajuaje?”
“Kwa sababu nilikuwa kwenye family meeting wakati waliitoa.”
“Miaka kumi na nane iliyopita?”
“Nilikuwa mtu mzima, Salma.”
“Na shule imekuwa ikifanya kazi chini yake miaka yote hiyo.”
“Kwa sababu hakuna mtu alitaka kupigana na watoto.”
Kenga akasema, “Ownership na enforceability si jambo tunaloamua hapa.”
Doto akamgeukia.
“Lakini kila mtu anaongea kana kwamba school ina title.”
Salma akasema, “Mimi sijawahi kusema hivyo.”
“Rukia amesema.”
“Rukia si records office.”
Doto akapumua kwa nguvu.
Kisha alisema, “Muulize Nuru.”
Salma akasimama kidogo kwenye kiti.
“Nini?”
“Muulize Nuru kwa nini renewal haikufanyika.”
“Nuru anasema family ilikuwa bado inazungumza.”
“Muulize kama alijua paper ya zamani ilikuwa ime-expire.”
Salma akahisi kitu kikishuka tumboni.
“Expire lini?”
Doto akamwangalia.
“Miaka iliyopita.”
“Hiyo si kwenye copy tuliyo nayo.”
“Kwa sababu copy mnayotembeza ni memorandum ya use, si attachment yake yote.”
Kenga akaacha kuandika.
“Una attachment?”
Doto akatikisa kichwa.
“Sina. Nuru alikuwa secretary wa family committee kipindi renewal ilipojadiliwa mara ya mwisho.”
“Umesema miaka iliyopita. Renewal gani?” Salma akauliza.
“Temporary use ilikuwa na review period. Watu walikuwa wanaahirisha kwa sababu school ilikuwa inafanya vizuri na hakuna aliyependa kuonekana anafukuza watoto.”
“Kwa hiyo kwa nini hukuleta hili kwenye mediation kabla?”
Doto akacheka kwa uchungu.
“Nilileta. Nuru alisema tusubiri copies za zamani. Kisha kila mtu akaanza kuniita mtu anayetaka kuuza shule.”
Salma akamwangalia Kenga.
“Ulikuwa unajua?”
Kenga akasema, “Nilijua kuna dispute kuhusu completeness ya land-use documents. Sikuwa na attachment inayothibitisha expiry.”
“Na standstill?”
“Standstill ilikuwa kuzuia physical change wakati documents zinatafutwa. Hiyo haitegemei nani ana title.”
Doto akanyoosha kidole kwa Kenga.
“Hapo nakubaliana naye. Ndiyo maana nilisema hold.”
Salma akasema, “Lakini classrooms zilivunjwa.”
Uso wa Doto ukawa mgumu tena.
“Na bado sijui nani alibadilisha hold kuwa go.”
Waliondoka hardware shop baada ya saa moja na dakika ishirini.
Nje, jua lilikuwa kali na vumbi kutoka barabara lilikaa kwenye viatu vya Salma.
Kenga akasema, “Ulipata motive.”
“Pressure.”
“Na admission kwamba plot valuation ilikuwa kwa possible security.”
“Lakini si demolition instruction.”
“Correct.”
“Na sasa Nuru.”
Kenga hakusema chochote.
Salma akasimama.
“Unajua zaidi kuhusu land-use paper?”
“Najua tu nilichoona kwenye mediation file. Memorandum copy, minutes za zamani zisizo complete, na request ya kutafuta archive.”
“Doto amesema Nuru alijua expiry.”
“Hiyo ni allegation mpaka umuulize Nuru na uone document.”
Salma akamwangalia.
“Ungeweza kusema kitu kingine mara moja tu?”
Kenga akatabasamu.
“Umeniajiri vibaya.”
Hawakurudi shule pamoja. Kenga alikuwa na mediation nyingine, Salma akaenda moja kwa moja kwa Nuru.
Nuru alikuwa nyuma ya nyumba akiosha sufuria kwenye sink ya nje. Amina alikuwa bado shuleni kwenye science club.
“Umetoka kwa Doto,” Nuru alisema bila salamu.
“Ndiyo.”
“Amekuambia nini?”
“Kwamba ana deni. Kwamba valuation ilikuwa option ya collateral. Na kwamba wewe ulijua school land-use paper ilikuwa ime-expire.”
Maji yaliendelea kutoka kwenye bomba.
Nuru hakusogeza mikono.
Salma akafunga bomba.
“Ni kweli?”
Nuru akafuta mikono kwenye kanga.
“Paper haikuwa rahisi hivyo.”
“Hilo si jibu.”
“Family ilitoa use agreement wakati school inaanza. Baadaye kulikuwa na review. Hakuna aliyekuja kusema watoto waondoke.”
“Review ilitakiwa lini?”
Nuru akatazama upande wa fence.
“Miaka sita iliyopita.”
Salma alihisi hasira ikirudi, safari hii ikiwa safi zaidi.
“Ulikuwa unajua.”
“Nilijua document ilihitaji renewal.”
“Na hukusema?”
“Nilisema kwenye committee.”
“Kwa school?”
Nuru akakaa kwenye stool.
“Salma, ukisema kwa parents kwamba paper haijarenewiwa, kesho rumor inakuwa school haina ardhi. Wazazi wanaondoa watoto. Teachers wanaanza kutafuta kazi. Doto anapata leverage kabla family haijamaliza.”
“Kwa hiyo uliamua record gani watu wanaruhusiwa kujua.”
“Niliamua kulinda school.”
“Kwa kuficha weakness?”
“Kwa kutokupiga kelele kuhusu weakness wakati tulikuwa tunajaribu kurekebisha.”
Salma akakaa opposite yake.
“Renewal ilikuwa inaendelea?”
Nuru akasita.
“Ndiyo.”
“Evidence?”
Nuru akamwangalia.
“Kuna minutes.”
“Wapi?”
“Old cooperative file. Tulikuwa tumeanza discussion mpya miezi miwili iliyopita.”
Salma alihisi hasira na relief vikigongana.
“Kwa nini hiyo haipo mediation file?”
“Kwa sababu nilitaka kwanza family ikubaliane wording.”
“Minutes si wording ya future agreement. Ni record kwamba discussion ilitokea.”
“Najua.”
“Basi kesho nazitaka.”
Nuru akatikisa kichwa polepole.
“Utaziweka kwenye record?”
“Ndiyo.”
“Hata kama zinaonyesha school paper ilikuwa weak?”
“Ndiyo.”
Nuru akacheka kwa uchungu.
“Doto alikuwa sahihi kuhusu kitu kimoja.”
“Nini?”
“Wewe huchagui familia.”
Salma akasimama.
“Ninachagua watoto wasifanyiwe maamuzi kwa siri na watu wazima.”
Nuru hakujibu.
Salma alipofika getini, Amina alikuwa anarudi kutoka shule akiwa na project board chini ya mkono.
“Unaenda?”
“Ndiyo.”
“Mama amekasirika?”
“Kidogo.”
“Na wewe?”
“Kidogo zaidi.”
Amina akamtazama, kisha akaingia ndani bila kuuliza.
Salma alitembea kuelekea barabara.
Asubuhi alikuwa ameenda kutafuta sababu ya Doto kutaka plot ibadilike.
Akaipata: deni, biashara inayobanwa, valuation, collateral option.
Lakini sababu haikuwa order.
Na Doto, badala ya kuwa rahisi zaidi kumchukia, alikuwa amefungua mlango mwingine.
Nuru alikuwa amejua land-use paper ilikuwa na pengo.
Kesho Salma angeona karatasi ambayo shangazi yake alikuwa ameificha ili, kwa maoni yake, kuilinda shule.
Kwa mara ya kwanza tangu ukuta uanguke, Salma alielewa kwamba ukweli haukuwa unagawa familia katika upande wa shule na upande dhidi ya shule.
Ulikuwa unagawa kila mtu kwa kile alichokuwa tayari kuficha ili kupata alichotaka.
---